All India Sanatana Dharma Society

  क्रियापदरूपाणि    संस्कृतव्याकरणे धोतूनां दश क्रियापदरूपाणि (गणाः) सन्ति। एकैकेभ्यः धातुगणेभ्यः लकारप्रत्ययाः सन्ति। एते गणाः सन्ति - भ्वाद्यदादि जुहोत्यादिः दिवादिः स्वादिरेव च । तुदादिश्च रुधादिश्च तनादि-क्री-चुरादयः।। भ्वादिः अदादिः जुहोत्यादिः (ह्वादिः) दिवादिः स्वादिः तुदादिः रुधादिः तनादिः क्र्यादिः चुरादिः एते गणाः इह व्याख्यान्ते भ्वादिः   भ्वादयः भू-धातुरिव सन्ति। भ्वादिभ्यो धातुभ्योऽकार-गणप्रतययोऽस्ति। अपि च कदाचित् समये धातोः स्वरो गुण्यते। एतद् गुणवषयः सर्वेषु गणेषु अस्ति (तु तुदादिषु नास्ति)। अतो लट् लकाराय भ्वादयः इत्येवं क्रियन्ते- भू + अ + ति →  गुण  → भो + अ + ति →  सन्धि  → भव + ति → भवति भू धातोः लट् लकारे रूपाणि (परस्मैपदी) लट् लकारः एकवचनम् द्विवचनम् बहुवचनम् प्रथमपुरुषः भवति भवतः भवन्ति मध्यमपुरुषः भवसि भवथः भवथ उत्तमपुरुषः भवामि भवावः भवामः वन्द् धातोः लट् लकारे रूपाणि (आत्मनेपदी) लट् लकारः एकवचनम् द्विवचनम् बहुवचनम् प्रथमपुरुषः वन्दते वन्देते वन्दन्ते मध्यमपुरुषः वन्दसे वन्देथे वन्दध्वे उत्तमपुरुषः वन्दे वन्दावहे वन्दामहे...

 ### संस्कृत में क्रियाविशेषण (हिंदी में व्याख्या) संस्कृत में क्रियाविशेषण वे शब्द होते हैं जो क्रिया (काम), विशेषण (गुण) या अन्य क्रियाविशेषणों को और स्पष्ट करते हैं या उनके बारे में अतिरिक्त जानकारी देते हैं। इन्हें संस्कृत में *क्रिया विशेषणानि* (kriyā viśeṣaṇāni) कहते हैं। ये शब्द आमतौर पर अव्यय होते हैं, यानी इनका रूप नहीं बदलता और इन्हें विभक्ति (केस) नहीं लगती। क्रियाविशेषण यह बताते हैं कि कोई क्रिया कब, कहाँ, कैसे, कितनी बार या कितनी मात्रा में हो रही है। ये स्वीकृति (हाँ) या अस्वीकृति (नहीं) को भी दिखा सकते हैं। आइए, इन्हें उनके प्रकार और उदाहरणों के साथ हिंदी में समझते हैं: --- #### 1. **कालवाचक क्रियाविशेषण** (समय बताने वाले) ये शब्द बताते हैं कि कोई काम कब हो रहा है: - **कदा (kadā)** - कब - **यदा (yadā)** - जब - **तदा (tadā)** - तब - **अद्य (adya)** - आज - **श्वः (śvaḥ)** - कल - **ह्यः (hyaḥ)** - बीता हुआ कल - **सदा (sadā)** - हमेशा - **नित्यम् (nityam)** - सदा, हमेशा - **प्रातः (prātaḥ)** - सुबह - **सायम् (sāyam)** - शाम *उदाहरण*: "वह अद्य विद्यालयं गच्छति।" - व...

  क्रियाविशेषणानि ### Adverbs in Sanskrit In Sanskrit, adverbs (known as *крия विशेषणानि* or *kriyā viśeṣaṇāni*) are typically indeclinable words (*avyayas*) that modify verbs, adjectives, or other adverbs. They provide additional information about time, place, manner, frequency, degree, affirmation, negation, and more. Adverbs in Sanskrit can be standalone indeclinable words or derived from adjectives, often by using the neuter accusative singular form. Below is a list of common Sanskrit adverbs, categorized by their function, with their meanings provided for clarity. --- #### 1. Adverbs of Time (कालवाचक क्रियाविशेषणानि) These adverbs indicate when an action occurs: - **कदा (kadā)** - when - **यदा (yadā)** - when (relative sense) - **तदा (tadā)** - then - **अद्य (adya)** - today - **श्वः (śvaḥ)** - tomorrow - **ह्यः (hyaḥ)** - yesterday - **सदा (sadā)** - always - **नित्यम् (nityam)** - always - **प्रातः (prātaḥ)** - in the morning - **सायम् (sāyam)** - in the evening --- #### 2. ...

 संस्कृतभाषायां **क्रियापदरूपाणि** धातोः विभिन्नं रूपं यत् कालः, पुरुषः, वचनं, लकारः, च अन्यं लिङ्गादिविशेषैः संनादति। संस्कृतं धातवः दश लकारेषु, त्रिषु पुरुषेषु (प्रथमः, मध्यमः, उत्तमः), त्रिषु वचनेषु (एकवचनं, द्विवचनं, बहुवचनं) च परिवर्तति। निम्नं सामान्यं विवरणं दत्तं यथा– ### **1. लकाराः** संस्कृतं दश लकाराः संनादति, यथा: - **लट्** (वर्तमानकालः) - **लिट्** (परोक्षभूतकालः) - **लुट्** (अनद्यतनभविष्यत्कालः) - **लृट्** (भविष्यत्कालः) - **लङ्** (अनद्यतनभूतकालः) - **लोट्** (आज्ञार्थः) - **लुङ्** (भूतकालः) - **लृङ्** (संनादति संभावनायां भविष्यत्काले) - **लेट्** (वैदिकप्रयोगे) - **लिङ्** (विध्यर्थः, संभावनार्थः) ### **2. पुरुषः** - **प्रथमपुरुषः** (He/She/It) - **मध्यमपुरुषः** (You) - **उत्तमपुरुषः** (I/We) ### **3. वचनं** - **एकवचनं** (Singular) - **द्विवचनं** (Dual) - **बहुवचनं** (Plural) ### **4. धातुप्रकारं** धातवः **परस्मैपदी**, **आत्मनेपदी**, अथवा **उभयपदी** भवन्ति। परस्मैपदं कर्मणि बाह्यं संनादति, आत्मनेपदं स्वस्मै, उभयपदं च उभयं। ### **उदाहरणं: भू-धातुः (लट् लकारः, परस्मैपदं)**...