संस्कृतभाषायां **क्रियापदरूपाणि** धातोः विभिन्नं रूपं यत् कालः, पुरुषः, वचनं, लकारः, च अन्यं लिङ्गादिविशेषैः संनादति। संस्कृतं धातवः दश लकारेषु, त्रिषु पुरुषेषु (प्रथमः, मध्यमः, उत्तमः), त्रिषु वचनेषु (एकवचनं, द्विवचनं, बहुवचनं) च परिवर्तति। निम्नं सामान्यं विवरणं दत्तं यथा–
### **1. लकाराः**
संस्कृतं दश लकाराः संनादति, यथा:
- **लट्** (वर्तमानकालः)
- **लिट्** (परोक्षभूतकालः)
- **लुट्** (अनद्यतनभविष्यत्कालः)
- **लृट्** (भविष्यत्कालः)
- **लङ्** (अनद्यतनभूतकालः)
- **लोट्** (आज्ञार्थः)
- **लुङ्** (भूतकालः)
- **लृङ्** (संनादति संभावनायां भविष्यत्काले)
- **लेट्** (वैदिकप्रयोगे)
- **लिङ्** (विध्यर्थः, संभावनार्थः)
### **2. पुरुषः**
- **प्रथमपुरुषः** (He/She/It)
- **मध्यमपुरुषः** (You)
- **उत्तमपुरुषः** (I/We)
### **3. वचनं**
- **एकवचनं** (Singular)
- **द्विवचनं** (Dual)
- **बहुवचनं** (Plural)
### **4. धातुप्रकारं**
धातवः **परस्मैपदी**, **आत्मनेपदी**, अथवा **उभयपदी** भवन्ति। परस्मैपदं कर्मणि बाह्यं संनादति, आत्मनेपदं स्वस्मै, उभयपदं च उभयं।
### **उदाहरणं: भू-धातुः (लट् लकारः, परस्मैपदं)**
धातुः **भू** (भवति, to be) लट् लकारे निम्नं रूपं धारति:
| पुरुषः | एकवचनं | द्विवचनं | बहुवचनं |
|--------|---------|---------|---------|
| **प्रथमः** | भवति | भवतः | भवन्ति |
| **मध्यमः** | भवसि | भवथः | भवथ |
| **उत्तमः** | भवामि | भवावः | भवामः |
### **आत्मनेपदं उदाहरणं: लभ्-धातुः (लट् लकारः)**
| पुरुषः | एकवचनं | द्विवचनं | बहुवचनं |
|--------|---------|---------|---------|
| **प्रथमः** | लभते | लभेते | लभन्ते |
| **मध्यमः** | लभसे | लभेथे | लभध्वे |
| **उत्तमः** | लभे | लभावहे | लभामहे |
### **लङ् लकारः (भूतकालः, भू-धातुः, परस्मैपदं)**
| पुरुषः | एकवचनं | द्विवचनं | बहुवचनं |
|--------|---------|---------|---------|
| **प्रथमः** | अभवत् | अभवताम् | अभवन् |
| **मध्यमः** | अभवः | अभवतम् | अभवत |
| **उत्तमः** | अभवम् | अभवाव | अभवाम |
### **विशेषं**
- प्रत्येकं धातुः विभिन्नं लकारेषु विभिन्नं रूपं धारति, यथा उपसर्गः, संनादति संनादति।
- कृदन्तं, तदितं च धातोः अन्यं रूपं भवति।
- वैदिकसंस्कृतं कतिपयं विशेषं लकारं (यथा लेट्) उपयुजति।
**भू-धातुः** (परस्मैपदं) इति धृत्वा सर्वं दश लकारेषु पूर्णं रूपं प्रदास्यामि।
### **भू-धातुः (परस्मैपदं) – पूर्णं रूपं**
**धातुः**: भू (भवति, to be)
**पदं**: परस्मैपदं
**लकाराः**: दश (लट्, लिट्, लुट्, लृट्, लङ्, लोट्, लुङ्, लृङ्, लिङ्, लेट्)
#### **1. लट् लकारः (वर्तमानकालः)**
| पुरुषः | एकवचनं | द्विवचनं | बहुवचनं |
|--------|---------|---------|---------|
| प्रथमः | भवति | भवतः | भवन्ति |
| मध्यमः | भवसि | भवथः | भवथ |
| उत्तमः | भवामि | भवावः | भवामः |
#### **2. लिट् लकारः (परोक्षभूतकालः)**
| पुरुषः | एकवचनं | द्विवचनं | बहुवचनं |
|--------|---------|---------|---------|
| प्रथमः | बभूव | बभूवतुः | बभूवुः |
| मध्यमः | बभूविथ | बभूवथुः | बभूव |
| उत्तमः | बभूव | बभूविव | बभूविम |
#### **3. लुट् लकारः (अनद्यतनभविष्यत्कालः)**
| पुरुषः | एकवचनं | द्विवचनं | बहुवचनं |
|--------|---------|---------|---------|
| प्रथमः | भविता | भवितारौ | भवितारः |
| मध्यमः | भवितासि | भवितास्थः | भवितास्थ |
| उत्तमः | भवितास्मि | भवितास्वः | भवितास्मः |
#### **4. लृट् लकारः (भविष्यत्कालः)**
| पुरुषः | एकवचनं | द्विवचनं | बहुवचनं |
|--------|---------|---------|---------|
| प्रथमः | भविष्यति | भविष्यतः | भविष्यन्ति |
| मध्यमः | भविष्यसि | भविष्यथः | भविष्यथ |
| उत्तमः | भविष्यामि | भविष्यावः | भविष्यामः |
#### **5. लङ् लकारः (अनद्यतनभूतकालः)**
| पुरुषः | एकवचनं | द्विवचनं | बहुवचनं |
|--------|---------|---------|---------|
| प्रथमः | अभवत् | अभवताम् | अभवन् |
| मध्यमः | अभवः | अभवतम् | अभवत |
| उत्तमः | अभवम् | अभवाव | अभवाम |
#### **6. लोट् लकारः (आज्ञार्थः)**
| पुरुषः | एकवचनं | द्विवचनं | बहुवचनं |
|--------|---------|---------|---------|
| प्रथमः | भवतु | भवताम् | भवन्तु |
| मध्यमः | भव | भवतम् | भवत |
| उत्तमः | भवानि | भवाव | भवाम |
#### **7. लुङ् लकारः (भूतकालः)**
| पुरुषः | एकवचनं | द्विवचनं | बहुवचनं |
|--------|---------|---------|---------|
| प्रथमः | अभूत् | अभूताम् | अभूवन् |
| मध्यमः | अभूः | अभूतम् | अभूत |
| उत्तमः | अभूवम् | अभूव | अभूम |
#### **8. लृङ् लकारः (संभावनायां भविष्यत्कालः)**
| पुरुषः | एकवचनं | द्विवचनं | बहुवचनं |
|--------|---------|---------|---------|
| प्रथमः | अभविष्यत् | अभविष्यताम् | अभविष्यन् |
| मध्यमः | अभविष्यः | अभविष्यतम् | अभविष्यत |
| उत्तमः | अभविष्यम् | अभविष्याव | अभविष्याम |
#### **9. लिङ् लकारः (विध्यर्थः/संभावनार्थः)**
| पुरुषः | एकवचनं | द्विवचनं | बहुवचनं |
|--------|---------|---------|---------|
| प्रथमः | भवेत् | भवेताम् | भवेयुः |
| मध्यमः | भवेः | भवेतम् | भवेत |
| उत्तमः | भवेयम् | भवेव | भवेम |
#### **10. लेट् लकारः (वैदिकप्रयोगः)**
(लेट् लकारः वैदिकसंस्कृते प्रायः प्रयुज्यते, अतः सामान्यरूपं न निश्चितं। तथापि, भू-धातोः कतिपयं रूपं यथा–)
| पुरुषः | एकवचनं | द्विवचनं | बहुवचनं |
|--------|---------|---------|---------|
| प्रथमः | भवाति | भवातः | भवान्ति |
| मध्यमः | भवासि | भवाथः | भवाथ |
| उत्तमः | भवानी | भवाव | भवाम |
### **आत्मनेपदं रूपं**
यदि त्वं **भू-धातोः आत्मनेपदं** वा अन्यं धातुं (यथा लभ्, गम्, पठ्) सर्वं लकारेषु रूपं जानीतुमिच्छसि, कृपया निर्दिश। उदाहरणार्थं, **लभ्-धातुः** (आत्मनेपदं) लट् लकारे यथा:
| पुरुषः | एकवचनं | द्विवचनं | बहुवचनं |
|--------|---------|---------|---------|
| प्रथमः | लभते | लभेते | लभन्ते |
| मध्यमः | लभसे | लभेथे | लभध्वे |
| उत्तमः | लभे | लभावहे | लभामहे |
### **विशेषं**
- प्रत्येकं धातुः लकारानुसारं विभिन्नं संनादति, यथा उपसर्गः, सन्धिः, च।
- लेट् लकारः वैदिकसंस्कृते सीमितं, अतः तस्य पूर्णं रूपं सामान्यं न भवति।
धातुविमर्शः
धातुः नाम पदानां मूलम् । धातु: पदानाम् उत्पत्ते: कारणम् । पाणिनीय-धातुपाठे २११५ धातव: परिगणिता: सन्ति । धातुभि: सह उपसर्गाणां प्रत्ययानां च योगेन पदनिर्माणं भवति ।
व्याकरणशास्त्रे पञ्चानामङ्गानां परम्परा दृश्यते। अत एव पञ्चाङ्गं व्याकरणम् इत्यपि प्रथितम्। पञ्च अङ्गानि इमानि सन्ति - सूत्रपाठ: धातुपाठ: गणपाठ: उणादिपाठ: लिङ्गानुशासनञ्चेति। एतेषु पञ्चसु अङ्गेषु धातुपाठ: अतिमहत्वपूर्णं स्थानं भजते। प्रायेण संस्कृतशब्दा: व्युत्पन्ना: इति प्रसिद्धा परम्परा । प्रायेण सर्वेषां शब्दानां व्युत्पत्ति: धातुभि: एव प्रदर्श्यते। उच्यते च - सर्वं च नाम धातुजमाह ।
संस्कृतवाङ्मये पाणिने: शब्दानुशासनं पञ्चभि: अवयवै: परिपूर्णं समुपलभ्यते। पाणिनीयव्याकरणसम्प्रदाये य: धातुपाठ: पठनपाठनयो: समुपयुज्यते स: पाणिनिप्रोक्त: इति बहुभि: वैयाकरणै: मन्यते। यद्यपि न्यासकार: जिनेन्द्रबुद्धि: पाणिनीयसम्प्रदाये प्रचलितधातुपाठस्य पाणिनिप्रोक्तत्वं नैव स्वीकरोति। किञ्च व्याकरणशास्त्रेतिहासकारा: अन्ये च विद्वांस: जिनेन्द्रबुद्धे: मतमेतन्नाद्रियन्ते । सम्प्रति पाणिनीयधातुपाठनाम्ना प्रसिद्ध: धातुपाठ: पाणिनिना प्रोक्त: इत्येव सिद्धान्त: मन्यते।
पाणिनीय धातुपाठेन गणाः इति:-
1. भ्वादि (भू + आदि)
2. अदादि (अद् + आदि)
3. जुहोत्यादि (ह्वादि)
4. दिवादि
5. स्वादि
6. तुदादि
7. रुधादि
8. तनादि
9. क्र्यादि (क्री + आदि , न तु कृ + आदि )
10.चुरादि
प्रत्ययः
प्रत्यय: पञ्चविध: - विभक्ति:, कृत्, तद्धित:, स्त्रीप्रत्यय:, धात्ववयव:.
भूगर्भशास्त्रम्भूमेः गोलाकृतिंम् ऐदम्प्राथम्येन मागल्लनामकः प्रतिपादितवान् इति वयं पाठ्यपुस्तकेषु पठामः । संस्कृतभाषायां तु आप्राचीनकालतः व्यवहारः भूगोलम् इत्येव । एषः व्यवहारः एव खलु समर्थयति भूमेः गोलाकारताम् ? अपि च गोलपरिभाषायाम् उच्च्यते ।
भूमिः पञ्चभूतात्मिका, कपित्थफलाकारिका च इति अत्र स्पष्टतया निरूपितम् अस्ति । कपित्थफलकारकत्वं नाम दैर्घ्याधिक्ययुक्तगोलत्वम् । भूकेन्द्रं प्रति सर्वम् आकृस्ष्टं भवति अन्यत् किमपि अनाश्रित्य आकर्षणशक्त्त्या (परेशशक्त्या) निरालम्बा भूमिः व्योम्नि तिष्ठति इति एतस्मात् श्लोकात् ज्ञायते । गणितम्आधुनिकगणकयन्त्रम् अपि अतिशेते भारतीया वेदगणितपद्धतिः । शून्यं, दशांशपद्धतिः, सङख्याः, मूल्यम् इत्यादयः बहवः अंशाः भारतीयानां कारणतः एव गणितक्षेत्रं प्रविष्टवन्तः । पैथगोरियन् सिद्धान्तः इति यत् इदानीं पाठ्यते (कर्णवर्गः उ पादवर्गः अ लम्बवर्गः ) स च सिद्धान्तः पैथगोरसस्य जननात् त्रिशतवर्षपूर्वम् एव भारते शुल्बसूत्रे निरूपितः आसीत् ।
पिङगलाचार्यः छन्दःशास्त्रे मेरुप्रस्तारम् अधिकृत्य यत् प्रतिपादयति तदेव पास्कल्नामकेन अन्विष्टम् इति वयं पाठ्यपुस्तकेषु पठामः । । अहो विचित्रा अस्माकं विद्याभ्यासरीतिः ! भौतशास्त्रम्
सायणाचार्यः प्रकाशस्य वेगम् एवं प्रतिपादयति –
अस्य व्याख्याने प्रकाशवेगः ६४०००क्रोशमितः (१८५००मैल्परिमितः) इति उक्तम् अस्ति । आधुनिकाः च प्रकाशवेगं १८६२०२.३९६० मैल् मितं वदन्ति । ऊर्जं पिण्डस्य आनुपातिकं अस्ति (E=mc2) इति ऐन्स्टिन्महोदयस्य दर्शनम् इति वादः श्रूयते । “त्वाष्टृयन्त्रभ्रमिभ्रान्तमार्ताण्डज्योतिरुतज्ज्वलः” इति भवभूतेः प्रयोगं पश्यन्तु भवन्तः । विश्वकर्मणः पुत्री संज्ञा सूर्यवधूः जाता किन्तु सूर्यस्य अधिकतेजसा पीड्यमानया संज्ञया पिता बोधितः । सः पिता सूर्यं त्वाष्टृयन्त्र्म् आरोप्य ऊर्जन्यूनतां चकार इति पुराणकथा । ऊर्जपिण्डबन्धनं निरूपयति खलु एषा कथा । विमानशास्त्रम्वायुप्रवाहतः उत्पन्नम् ऊर्जं, सौरोर्जम्, एतरेन्धनोर्जं च उपयुज्य सञ्चार्यमाणानि विमानानि अत्र आसन् । भरद्वाजमहर्षेः यन्त्रसर्वस्वम्, अगस्त्यस्य शक्तिसूत्रम्, ईश्वरस्य सौदामिनिकला, भरद्वाजस्यैव अंशुमात्तन्त्रं, शाकटायनस्य वायुतत्त्त्वप्रकरणं वैश्व मारुततन्त्रं च, नारदस्य धूमप्रकराणम् इत्यादीनां विमानशास्त्रसम्बद्धानां ग्रन्थानाम् उल्लेखाः दृश्यन्ते । भोजस्य समराङगणसूत्रधारं, शौनकमहर्षेः व्योमयानतन्त्रं, गर्गस्य यन्त्त्त्रकल्पः, नारायणस्य विमानचन्द्रिका, वाचस्पतेः यानबिन्दुः दुण्डिनाथस्य व्योमयानार्कप्रकाशिका, चक्रायणिमुनेः केतुयानप्रदीपिका इत्यादयः अनेके ग्रन्थाः अपि विमानशास्त्रसम्बद्धाः एव । रसतन्त्रम्
चिकित्सायाम् अपि अस्य रसतन्त्रस्य उपयोगः आसीत् । पातञ्जलमहर्षेः लोहशास्त्रं लोहसंस्करणेन लवणनिर्माणरीतिं वर्णयति । क्रि.पू. द्वितीये शतके जातस्य नागर्जुनस्य रसरत्नाकरग्रन्थः लोह्यायनिर्माणार्थं साङकेतिकव्यवस्थां निरूपयति । परीक्षणशालायाः रचनाम्, तत्रत्यानि उपकरणानि, एकैकस्यापि प्रक्रियायाः कृते आवश्यकाः तापविशेषाः, रसतः औषधनिर्माणरीतिः इत्यादयः अपि अस्मिन् ग्रन्थे सन्ति । रसस्तम्भनादयः नवदशप्रक्रियाः अपि अत्रैव वर्ण्यन्ते । एकादशशतकीयः (क्रि.श.११) रसार्णवग्रन्थः लोहस्य विविच्य ज्ञानाय ज्वालापरीक्षणव्यवस्थां (flame test) वर्णयति । देहलीस्थः विष्णुस्थम्भः अजन्ताचित्राणि च भारतीयरसतन्त्रस्य प्रत्यक्षोदाहरणानि सन्ति । जीवशास्त्रम्चरकसंहिता, सुश्रुतसंहिता, अष्टाङगहृदयं, भावप्रकाशः इत्यादयः प्रसिद्धाः आयुर्वेदग्रन्थाः केचन । शस्त्रक्रिया, प्रतिरोधचिकित्सा च प्राचीनकालात् एव अत्र आसीत् । ९२७ तमे क्रिस्ताब्दे भोजराजस्य मस्तिष्कशस्त्रक्रियां जीवकः नाम वैद्यः कृतवान् इति श्रूयते । सुश्रुतसंहितायां शस्त्रक्रियोपकारकाणि शस्त्रयन्त्रादीनि बहूनि उल्लिखितनि । भावमिश्रस्य भावप्रकाशे रक्तसञ्चारविषये अपि उच्यते । चिकित्सार्थं मोहनिद्रायाः (हिप्नाटिसम्) उपयोगः भारते एव ऐदम्प्राथम्येन कृतः । ज्योतिश्शास्त्रम्असंख्याः ग्रहाः सन्ति, अन्यसौरमण्डलानि अपि भवितुम् अर्हन्ति इत्यादयः विचाराः भारतीये ज्योतिश्शास्त्रे रूढमूलाः सन्ति । ग्रहाणां स्थितिः, परस्पराकर्षणं, ग्रहणस्वरूपम् इत्यादयः अत्र विस्तरेण उक्ताः । कुजग्रहस्य स्वरूपं चपलः सरक्तगौरः मज्जासारश्च माहेयः इत्येवम् उक्तवान् अस्ति । उग्रतुषारावरणम् अस्ति इत्यतः रक्तवर्णयुक्तधवलवर्णः तत्र दृश्यते इति । कुजः (भूमिपुत्रः) इति शब्दः एव तद्ग्रहे जीवसम्भाव्यतां प्रकाशयति । आधुनिकाः अपि एतत् एव वदन्ति खलु ? सूर्यादीनां सञ्चारः भ्रममूलः, ग्रहाणां स्वप्रकाशता नास्ति इत्यादयः बहवः वैज्ञानिकाः अंशाः आर्यभटेन प्रतिपादिताः । एते विषयाः इतःपूर्वं परिचायिताः इत्यतः विरम्यते विस्तरात् । वास्तुविद्यासिन्धुसभ्यताचित्राणि प्रायः सर्वानपि आश्चर्यचकितान् कुर्वन्ति एव । तत्रत्या वास्तुविद्या अतिप्राचीना अत्युत्कृष्टा च । कर्णाटके बेलूरे विद्यमानः भूमिस्पर्शरहितः स्तम्भः, कोणार्कक्षेत्रे सूर्यदेवालयः, शृङगेरिस्तम्भाः, अनन्तपुरीस्थाः सप्तस्वरप्रभावाः मण्डपाधारः स्तम्भाः, अजन्ता–एल्लोरगुहाः देहलीस्थः विष्णुस्तम्भः इत्यादयः अनेके अंशाः भारतीयवास्तुविद्यायाः गरिमाणं प्रामाणीकुर्वन्ति । मयमतं, मयसारः, मनुष्यालयचन्द्रिका, सुप्रभेदागमः, वास्तुरत्नावली, कामिकागमः, बृहद्वास्तुमाला इत्यादिषु अनेकेषु ग्रन्थेषु वास्तुशास्त्रं निरूपितम् अस्ति । सङ्गीतम्संङ्गीतम् अधिकृत्य न बहु वक्तव्यम् अस्ति । यतः एतस्मिन् विषये सर्वे जानन्ति एव । चिकित्सार्थम् अपि सङ्गीतम् उपयुज्यते स्म अस्मदाचार्यैः । संङ्गीतचिकित्सारत्नाकरनामकः ग्रन्थः ३४८०० रोगाणां विषये विस्तरेण वदति । तेषां चिकित्सोपयोगिताम् अपि प्रतिपादयति सः ग्रन्थः । एकैकः अपि संस्कृतज्ञाः एकैकशास्त्रस्य पारङगतः सन् तत्तच्छास्त्रस्य परिरक्षणं प्रसारं च करोतु इति अपेक्षा । |
Comments
Post a Comment