मनुस्मृति २५-११-२०१९

अध्याय १०

राज्य कंटक शोधन एवं विविध विधि प्रकरण

1. राज्य के इच्छानुसार दण्ड

प्रच्छन्नं वा प्रकाशं वा तन्निषेवेत यो नरः ।

तस्य दण्डविकल्पः स्याद्यथेष्टं नृपतेस्तथा ॥ ९.२२८ ॥

2. स्त्रीबालादिदण्डे

स्त्रीबालोन्मत्तवृद्धानां दरिद्राणां च रोगिणाम् ।

शिफाविदलरज्ज्वाद्यैर्विदध्यान्नृपतिर्दमम् ॥ ९.२३० ॥

3. उत्कोचद्वाराकार्यहानि

ये नियुक्तास्तु कार्येषु हन्युः कार्याणि कार्यिणाम् ।

धनोष्मणा पच्यमानास्तान्निःस्वान् कारयेन्नृपः ॥ ९.२३१ ॥

4. कूटशासनस्त्रीबालब्राह्मणघ्नांश्च

कूटशासनकर्तॄंश्च प्रकृतीनां च दूषकान् ।

स्त्रीबालब्राह्मणघ्नांश्च हन्याद्द्विट्सेविनस्तथा ॥ ९.२३२ ॥

5. पुनःनिर्णय

तीरितं चानुशिष्टं च यत्र क्व चन यद्भवेत् ।

कृतं तद्धर्मतो विद्यान्न तद्भूयो निवर्तयेत् ॥ ९.२३३ ॥

6. अधर्म पूर्वक किये गए कार्य को ठीक करना

अमात्याः प्राड्विवाको वा यत्कुर्युः कार्यमन्यथा ।

तत्स्वयं नृपतिः कुर्यात्तान् सहस्रं च दण्डयेत् ॥ ९.२३४ ॥

7. अधर्म से दण्ड

यावानवध्यस्य वधे तावान् वध्यस्य मोक्षणे ।

अधर्मो नृपतेर्दृष्टो धर्मस्तु विनियच्छतः ॥ ९.२४९ ॥

8. -धर्म युक्त शासन

एवं धर्म्याणि कार्याणि सम्यक्कुर्वन्महीपतिः ।

देशानलब्धांल्लिप्सेत लब्धांश्च परिपालयेत् ॥ ९.२५१ ॥

9. -कंटक निवारण

सम्यङ्निविष्टदेशस्तु कृतदुर्गश्च शास्त्रतः ।

कण्टकोद्धरणे नित्यमातिष्ठेद्यत्नमुत्तमम् ॥ ९.२५२ ॥

10.-कंटक शोधन राज्य का कर्म

रक्षनादार्यवृत्तानां कण्टकानां च शोधनात् ।

नरेन्द्रास्त्रिदिवं यान्ति प्रजापालनतत्पराः ॥ ९.२५३ ॥

11.-कंटक निग्रह नहीं करने पर राज्य की अवनती

अशासंस्तस्करान् यस्तु बलिं गृह्णाति पार्थिवः ।

तस्य प्रक्षुभ्यते राष्ट्रं स्वर्गाच्च परिहीयते ॥ ९.२५४ ॥

12.-निर्भय राज्य की उन्नति

निर्भयं तु भवेद्यस्य राष्ट्रं बाहुबलाश्रितम् ।

तस्य तद्वर्धते नित्यं सिच्यमान इव द्रुमः ॥ ९.२५५ ॥

13.-प्रत्यक्ष था परोक्ष चोर का ज्ञान

द्विविधांस्तस्करान् विद्यात्परद्रव्यापहारकान् ।

प्रकाशांश्चाप्रकाशांश्च चारचक्षुर्महीपतिः ॥ ९.२५६ ॥

14.-प्रत्यक्ष तथा परोक्ष चोर का लक्षण

प्रकाशवञ्चकास्तेषां नानापण्योपजीविनः ।

प्रच्छन्नवञ्चकास्त्वेते ये स्तेनाटविकादयः ॥ ९.२५७ ॥

15.-परोक्ष चोर

उत्कोचकाश्चाउपधिका वञ्चकाः कितवास्तथा ।

मङ्गलादेशवृत्ताश्च भद्राश्चेक्षणिकैः सह ॥ ९.२५८ ॥

16.-परोक्ष चोर

असम्यक्कारिणश्चैव महामात्राश्चिकित्सकाः ।

शिल्पोपचारयुक्ताश्च निपुणाः पण्ययोषितः ॥ ९.२५९ ॥

17.-चोरो का पता लगाना

एवमादीन् विजानीयात्प्रकाशांल्लोककण्टकान् ।

निगूढचारिणश्चान्याननार्यानार्यलिङ्गिनः ॥ ९.२६० ॥

18.-गुप्तचर का प्रयोग

तान् विदित्वा सुचरितैर्गूढैस्तत्कर्मकारिभिः ।

चारैश्चानेकसंस्थानैः प्रोत्साद्य वशमानयेत् ॥ ९.२६१ ॥

19.-दोषानुसार दण्ड की व्यवस्था

तेषां दोषानभिख्याप्य स्वे स्वे कर्मणि तत्त्वतः ।

कुर्वीत शासनं राजा सम्यक्सारापराधतः ॥ ९.२६२ ॥

20.-चौर्य कर्म के निग्रह में दण्ड का प्रयोग

न हि दण्डादृते शक्यः कर्तुं पापविनिग्रहः ।

स्तेनानां पापबुद्धीनां निभृतं चरतां क्षितौ ॥ ९.२६३ ॥

21.-चौरो का अन्वेषण

सभाप्रपापूपशाला- वेशमद्यान्नविक्रयाः ।

चतुष्पथांश्चैत्यवृक्षाः समाजाः प्रेक्षणानि च ॥ ९.२६४ ॥

22.-समायोजित

जीर्णोद्यानान्यरण्यानि कारुकावेशनानि च ।

शून्यानि चाप्यगाराणि वनान्युपवनानि च ॥ ९.२६५ ॥

23.-समायोजित

एवंविधान्नृपो देशान् गुल्मैः स्थावरजङ्गमैः ।

तस्करप्रतिषेधार्थं चारैश्चाप्यनुचारयेत् ॥ ९.२६६ ॥

24.-चोरो का पता लगाने के उपाय

तत्सहायैरनुगतैर्नानाकर्मप्रवेदिभिः ।

विद्यादुत्सादयेच्चैव निपुणैः पूर्वतस्करैः ॥ ९.२६७ ॥

25.-चोरो को पकड़ने के उपाय

भक्ष्यभोज्योपदेशैश्च ब्राह्मणानां च दर्शनैः ।

शौर्यकर्मापदेशैश्च कुर्युस्तेषां समागमम् ॥ ९.२६८ ॥

26.-गुप्तचरों द्वारा चोरो का निग्रह

ये तत्र नोपसर्पेयुर्मूलप्रणिहिताश्च ये ।

तान् प्रसह्य नृपो हन्यात्समित्रज्ञातिबान्धवान् ॥ ९.२६९ ॥

27.-चुराए गए धन का पता न लगने पर

न होढेन विना चौरं घातयेद्धार्मिको नृपः ।

सहोढं सोपकरणं घातयेदविचारयन् ॥ ९.२७० ॥

28.-चोरो के आश्रयदाताओ को दण्ड

ग्रामेष्वपि च ये के चिच्चौराणां भक्तदायकाः ।

भाण्डावकाशदाश्चैव सर्वांस्तानपि घातयेत् ॥ ९.२७१ ॥

29.-अपराधी सीमा रक्षको को दण्ड

राष्ट्रेषु रक्षाधिकृतान् सामन्तांश्चैव चोदितान् ।

अभ्याघातेषु मध्यस्थाञ्शिष्याच्चौरानिव द्रुतम् ॥ ९.२७२ ॥

30.-चोर उपद्रव में सहायक न होने वालो का उपाय

ग्रामघाते हिताभङ्गे पथि मोषाभिदर्शने ।

शक्तितो नाभिधावन्तो निर्वास्याः सपरिच्छदाः ॥ ९.२७४ ॥

31.-राजकोष के चोर आदि को दण्ड

राज्ञः कोशापहर्तॄंश्च प्रतिकूलेषु च स्थितान् ।

घातयेद्विविधैर्दण्डैररीणां चोपजापकान् ॥ ९.२७५ ॥

32.-सेंध मारने वाले चोर को दण्ड

संधिं छित्त्वा तु ये चौर्यं रात्रौ कुर्वन्ति तस्कराः ।

तेषां छित्त्वा नृपो हस्तौ तीक्ष्णे शूले निवेशयेत् ॥ ९.२७६ ॥

33.-गिरहकट चोर को दण्ड

अङ्गुलीर्ग्रन्थिभेदस्य छेदयेत्प्रथमे ग्रहे ।

द्वितीये हस्तचरणौ तृतीये वधमर्हति ॥ ९.२७७ ॥

34.-चौरो के सहायको को दण्ड

अग्निदान् भक्तदांश्चैव तथा शस्त्रावकाशदान् ।

संनिधातॄंश्च मोषस्य हन्याच्चौरमिवेश्वरः ॥ ९.२७८ ॥

35.- तडागभेदकं पर दण्ड

तडागभेदकं हन्यादप्सु शुद्धवधेन वा ।

यद्वापि प्रतिसंस्कुर्याद्दाप्यस्तूत्तमसाहसम् ॥ ९.२७९ ॥

36.- कोष्ठागारायुधागार को तोड़ने पर दण्ड

कोष्ठागारायुधागार- देवतागारभेदकान् ।

हस्त्यश्वरथहर्तॄंश्च हन्यादेवाविचारयन् ॥ ९.२८० ॥

37.-व्यक्तिगत तड़ाग तोड़ने पर दण्ड

यस्तु पूर्वनिविष्टस्य तडागस्योदकं हरेत् ।

आगमं वाप्यपां भिन्द्यात्स दाप्यः पूर्वसाहसम् ॥ ९.२८१ ॥

38.-राजमार्ग को गन्दा करने पर दण्ड

समुत्सृजेद्राजमार्गे यस्त्वमेध्यमनापदि ।

स द्वौ कार्षापणौ दद्यादमेध्यं चाशु शोधयेत् ॥ ९.२८२ ॥

39.-राजमार्ग को गन्दा करने पर सफाई करवाना

आपद्गतोऽथ वा वृद्धा गर्भिणी बाल एव वा ।

परिभाषणमर्हन्ति तच्च शोध्यमिति स्थितिः ॥ ९.२८३ ॥

40.-चिकिस्सक को दण्ड

चिकित्सकानां सर्वेषां मिथ्याप्रचरतां दमः ।

अमानुषेषु प्रथमो मानुषेषु तु मध्यमः ॥ ९.२८४ ॥

41.-संक्रम आदि को तोड़ने पर दण्ड

संक्रमध्वजयष्टीनां प्रतिमानां च भेदकः ।

प्रतिकुर्याच्च तत्सर्वं पञ्च दद्याच्छतानि च ॥ ९.२८५ ॥

42.-शुद्द पदार्थ को दूषित करने पर दण्ड

अदूषितानां द्रव्याणां दूषणे भेदने तथा ।

मणीनामपवेधे च दण्डः प्रथमसाहसः ॥ ९.२८६ ॥

43.-विषम व्यवहार करने पर दण्ड

समैर्हि विषमं यस्तु चरेद्वै मूल्यतोऽपि वा ।

समाप्नुयाद्दमं पूर्वं नरो मध्यममेव वा ॥ ९.२८७ ॥

44.-बंधन ग्रह को राजमार्ग के पास बनवाना

बन्धनानि च सर्वाणि राजा मार्गे निवेशयेत् ।

दुःखिता यत्र दृश्येरन् विकृताः पापकारिणह् ॥ ९.२८८ ॥

45.-सार्वजनिक संपत्ति के नुक्सान पर दण्ड

प्राकारस्य च भेत्तारं परिखाणां च पूरकम् ।

द्वाराणां चैव भङ्क्तारं क्षिप्रमेव प्रवासयेत् ॥ ९.२८९ ॥

46.-अभिचार कर्म करने वालो को दण्ड

अभिचारेषु सर्वेषु कर्तव्यो द्विशतो दमः ।

मूलकर्मणि चानाप्तेः कृत्यासु विविधासु च ॥ ९.२९० ॥

47.-दूषित बीज बेचने पर दण्ड

अबीजविक्रयी चैव बीजोत्कृष्टा तथैव च ।

मर्यादाभेदकश्चैव विकृतं प्राप्नुयाद्वधम् ॥ ९.२९१ ॥

48.-चोर सुनार को दण्ड

सर्वकण्टकपापिष्ठं हेमकारं तु पार्थिवः ।

प्रवर्तमानमन्याये छेदयेल्लवशः क्षुरैः ॥ ९.२९२ ॥

49.-खेती के साधन चुराने पर दण्ड

सीताद्रव्यापहरणे शस्त्राणामौषधस्य च ।

कालमासाद्य कार्यं च राजा दण्डं प्रकल्पयेत् ॥ ९.२९३ ॥

50.-`सप्तांग राज्य

स्वाम्यमात्यौ पुरं राष्ट्रं कोशदण्डौ सुहृत्तथा ।

सप्त प्रकृतयो ह्येताः सप्ताङ्गं राज्यमुच्यते ॥ ९.२९४ ॥

51.-प्रकृति की श्रेष्टता

सप्तानां प्रकृतीनां तु राज्यस्यासां यथाक्रमम् ।

पूर्वं पूर्वं गुरुतरं जानीयाद्व्यसनं महत् ॥ ९.२९५ ॥

52.-प्रकृतियो की समानता

सप्ताङ्गस्येह राज्यस्य विष्टब्धस्य त्रिदण्डवत् ।

अन्योन्यगुणवैशेष्यान्न किं चिदतिरिच्यते ॥ ९.२९६ ॥

53.-प्रकृति का महत्व

तेषु तेषु तु कृत्येषु तत्तदङ्गं विशिष्यते ।

येन यत्साध्यते कार्यं तत्तस्मिञ्श्रेष्ठमुच्यते ॥ ९.२९७ ॥

54.-स्वपर शक्ति का ज्ञान

चारेणोत्साहयोगेन क्रिययैव च कर्मणाम् ।

शक्तिं परशक्तिं च नित्यं विद्यान्महीपतिः ॥ ९.२९८ ॥

55.-दुसरे राज्य की कमी

पीडनानि च सर्वाणि व्यसनानि तथैव च ।

आरभेत ततः कार्यं संचिन्त्य गुरुलाघवम् ॥ ९.२९९ ॥

56.-उधोगशीलता का महत्व

आरभेतैव कर्माणि श्रान्तः श्रान्तः पुनः पुनः ।

कर्माण्यारभमाणं हि पुरुषं श्रीर्निषेवते ॥ ९.३०० ॥

57.-उधोगशीलता का महत्व

कृतं त्रेतायुगं चैव द्वापरं कलिरेव च ।

राज्ञो वृत्तानि सर्वाणि राजा हि युगमुच्यते ॥ ९.३०१ ॥

58.-उधोगशीलता का महत्व

कलिः प्रसुप्तो भवति स जाग्रद्द्वापरं युगम् ।

कर्मस्वभ्युद्यतस्त्रेता विचरंस्तु कृतं युगम् ॥ ९.३०२ ॥

59.राजा का आचरण

इन्द्रस्यार्कस्य वायोश्च यमस्य वरुणस्य च ।

चन्द्रस्याग्नेः पृथिव्याश्च तेजोवृत्तं नृपश्चरेत् ॥ ९.३०३ ॥

60.–इंद्र व्रत

वार्षिकांश्चतुरो मासान् यथेन्द्रोऽभिप्रवर्षति ।

तथाभिवर्षेत्स्वं राष्ट्रं कामैरिन्द्रव्रतं चरन् ॥ ९.३०४ ॥

61.-सूर्य व्रत

अष्टौ मासान् यथादित्यस्तोयं हरति रश्मिभिः ।

तथा हरेत्करं राष्ट्रान्नित्यमर्कव्रतं हि तत् ॥ ९.३०५ ॥

62.-वायु व्रत

प्रविश्य सर्वभूतानि यथा चरति मारुतः ।

तथा चारैः प्रवेष्टव्यं व्रतमेतद्धि मारुतम् ॥ ९.३०६ ॥

63.-यम व्रत

यथा यमः प्रियद्वेष्यौ प्राप्ते काले नियच्छति ।

तथा राज्ञा नियन्तव्याः प्रजास्तद्धि यमव्रतम् ॥ ९.३०७ ॥

64.–वरुण व्रत

वरुणेन यथा पाशैर्बद्ध एवाभिदृश्यते ।

तथा पापान्निगृह्णीयाद्व्रतमेतद्धि वारुणम् ॥ ९.३०८ ॥

65.–चन्द्र व्रत

परिपूर्णं यथा चन्द्रं दृष्ट्वा हृष्यन्ति मानवाः ।

तथा प्रकृतयो यस्मिन् स चान्द्रव्रतिको नृपः ॥ ९.३०९ ॥

66.-आग्नेय व्रत

प्रतापयुक्तस्तेजस्वी नित्यं स्यात्पापकर्मसु ।

दुष्टसामन्तहिंस्रश्च तदाग्नेयं व्रतं स्मृतम् ॥ ९.३१० ॥

67.- पार्थिवं व्रतम्

यथा सर्वाणि भूतानि धरा धारयते समम् ।

तथा सर्वाणि भूतानि बिभ्रतः पार्थिवं व्रतम् ॥ ९.३११ ॥

68.-चौरो का निग्रह

एतैरुपायैरन्यैश्च युक्तो नित्यमतन्द्रितः ।

स्तेनान् राजा निगृह्णीयात्स्वराष्ट्रे पर एव च ॥ ९.३१२ ॥

69.-विधि की समाप्ति

एषोऽखिलः कर्मविधिरुक्तो राज्ञः सनातनः ।

इमं कर्मविधिं विद्यात्क्रमशो वैश्यशूद्रयोः ॥ ९.३२५ ॥

वैश्य कला

70.रत्नों का परिक्षण

मणिमुक्ताप्रवालानां लोहानां तान्तवस्य च ।

गन्धानां च रसानां च विद्यादर्घबलाबलम् ॥ ९.३२९ ॥

71.माप तौल रीति का ज्ञान

बीजानामुप्तिविच्च स्यात्क्षेत्रदोषगुणस्य च ।

मानयोगं च जानीयात्तुलायोगांश्च सर्वशः ॥ ९.३३० ॥

72.वस्तु की पहचान

सारासारं च भाण्डानां देशानां च गुणागुणान् ।

लाभालाभं च पण्यानां पशूनां परिवर्धनम् ॥ ९.३३१ ॥

73.वस्तु की पहचान

भृत्यानां च भृतिं विद्याद्भाषाश्च विविधा नृणां ।

द्रव्याणां स्थानयोगांश्च क्रयविक्रयमेव च ॥ ९.३३२ ॥

74.तौल

लोकसंव्यवहारार्थं याः संज्ञाः प्रथिता भुवि ।

ताम्ररूप्यसुवर्णानां ताः प्रवक्ष्याम्यशेषतः ॥ ८.१३१ ॥

75.त्रसरेणु

जालान्तरगते भानौ यत्सूक्ष्मं दृश्यते रजः ।

प्रथमं तत्प्रमाणानां त्रसरेणुं प्रचक्षते ॥ ८.१३२ ॥

76.गौर सर्षेप

त्रसरेणवोऽष्टौ विज्ञेया लिक्षैका परिमाणतः ।

ता राजसर्षपस्तिस्रस्ते त्रयो गौरसर्षपः ॥ ८.१३३ ॥

77.तौल

सर्षपाः षड्यवो मध्यस्त्रियवं त्वेककृष्णलम्।

पञ्चकृष्णलको माषस्ते सुवर्णस्तु षोडश ॥ ८.१३४ ॥

78.तौल

पलं सुवर्णाश्चत्वारः पलानि धरणं दश ।

द्वे कृष्णले समधृते विज्ञेयो रौप्यमाषकः ॥ ८.१३५ ॥

79.तौल

ते षोडश स्याद्धरणं पुराणश्चैव राजतः ।

कार्षापणस्तु विज्ञेयस्ताम्रिकः कार्षिकः पणः ॥ ८.१३६ ॥

80.तौल

धरणानि दश ज्ञेयः शतमानस्तु राजतः ।

तुःसौवर्णिको निष्को विज्ञेयस्तु प्रमाणतः ॥ ८.१३७ ॥

81.तौल

पणानां द्वे शते सार्धे प्रथमः साहसः स्मृतः ।

मध्यमः पञ्च विज्ञेयः सहस्रं त्वेव चोत्तमः ॥ ८.१३८ ॥

82.राजा की दुर्बलता

अनादेयस्य चादानादादेयस्य च वर्जनात् ।

दौर्बल्यं ख्याप्यते राज्ञः स प्रेत्येह च नश्यति ॥ ८.१७१ ॥

83.राजा की सार्थकता

स्वादानाद्वर्णसंसर्गात्त्वबलानां च रक्षणात् ।

बलं संजायते राज्ञः स प्रेत्येह च वर्धते ॥ ८.१७२ ॥

84.राजा की सार्थकता

तस्माद्यम इव स्वामी स्वयं हित्वा प्रियाप्रिये ।

वर्तेत याम्यया वृत्त्या जितक्रोधो जितेन्द्रियः ॥ ८.१७३ ॥

85.राजा की दुर्बलता

यस्त्वधर्मेण कार्याणि मोहात्कुर्यान्नराधिपः ।

अचिरात्तं दुरात्मानं वशे कुर्वन्ति शत्रवः ॥ ८.१७४ ॥

86.विधि शासन का लाभ

कामक्रोधौ तु संयम्य योऽर्थान् धर्मेण पश्यति ।

प्रजास्तमनुवर्तन्ते समुद्रमिव सिन्धवः ॥ ८.१७५ ॥

87.विवाद निर्णय में साक्षी, प्रमाणों का उपयोग

अनेन विधिना राजा मिथो विवदतां नृणाम् ।

साक्षिप्रत्ययसिद्धानि कार्याणि समतां नयेत् ॥ ८.१७८ ॥

88.अपराध रहित राज्य

यस्य स्तेनः पुरे नास्ति नान्यस्त्रीगो न दुष्टवाक् ।

न साहसिकदण्डघ्नो स राजा शक्रलोकभाक् ॥ ८.३८६ ॥

89.-अपराध रहित राज्य

एतेषां निग्रहो राज्ञः पञ्चानां विषये स्वके ।

सांराज्यकृत्सजात्येषु लोके चैव यशस्करः ॥ ८.३८७ ॥

90.पुरोहित तथा यजमान का त्याग करने पर दण्ड

ऋत्विजं यस्त्यजेद्याज्यो याज्यं च र्त्विक्त्यजेद्यदि ।

शक्तं कर्मण्यदुष्टं च तयोर्दण्डः शतं शतम् ॥ ८.३८८ ॥

91.माता पिता का त्याग करने पर दण्ड

न माता न पिता न स्त्री न पुत्रस्त्यागमर्हति ।

त्यजन्नपतितानेतान् राज्ञा दण्ड्यः शतानि षट् ॥ ८.३८९ ॥

92.कर ग्रहण से मुक्त व्यक्ति

अन्धो जडः पीठसर्पी सप्तत्या स्थविरश्च यः ।

श्रोत्रियेषूपकुर्वंश्च न दाप्याः केन चित्करम् ॥ ८.३९४ ॥

93.बालवृद्धावकिंचनम्

श्रोत्रियं व्याधितार्तौ च बालवृद्धावकिंचनम् ।

महाकुलीनमार्यं च राजा संपूजयेत्सदा ॥ ८.३९५ ॥

94.धोबी के कपडे धोने का विधान

शाल्मलीफलके श्लक्ष्णे नेनिज्यान्नेजकः शनैः ।

न च वासांसि वासोभिर्निर्हरेन्न च वासयेत् ॥ ८.३९६ ॥

95.बुनकर द्वारा कपडे बनाने का विधान

तन्तुवायो दशपलं दद्यादेकपलाधिकम् ।

अतोऽन्यथा वर्तमानो दाप्यो द्वादशकं दमम् ॥ ८.३९७ ॥

96.विक्रय कर

शुल्कस्थानेषु कुशलाः सर्वपण्यविचक्षणाः ।

कुर्युरर्घं यथापण्यं ततो विंशं नृपो हरेत् ॥ ८.३९८ ॥

97.निषिद्ध वस्तु का निर्यात

राज्ञः प्रख्यातभाण्डानि प्रतिषिद्धानि यानि च ।

ताणि निर्हरतो लोभात्सर्वहारं हरेन्नृपः ॥ ८.३९९ ॥

98.असमय विक्रय करने पर दण्ड

शुल्कस्थानं परिहरन्नकाले क्रयविक्रयी ।

मिथ्यावादी च संख्याने दाप्योऽष्टगुणमत्ययम् ॥ ८.४०० ॥

99.विदेश में विक्रय करने का मूल्य निर्णय

आगमं निर्गमं स्थानं तथा वृद्धिक्षयावुभौ ।

विचार्य सर्वपण्यानां कारयेत्क्रयविक्रयौ ॥ ८.४०१ ॥

100. मूल्य निर्धारण

पञ्चरात्रे पञ्चरात्रे पक्षे पक्षेऽथ वा गते ।

कुर्वीत चैषां प्रत्यक्षमर्घसंस्थापनं नृपः ॥ ८.४०२ ॥

101. तराजू बाट आदि की जांच

तुलामानं प्रतीमानं सर्वं च स्यात्सुलक्षितम् ।

षट्सु षट्सु च मासेषु पुनरेव परीक्षयेत् ॥ ८.४०३ ॥

102. नाव का भाड़ा

पणं यानं तरे दाप्यं पौरुषोऽर्धपणं तरे ।

पादं पशुश्च योषिच्च पादार्धं रिक्तकः पुमान् ॥ ८.४०४ ॥

103. भाड़ा में राहत

भाण्डपूर्णानि यानानि तार्यं दाप्यानि सारतः ।

रिक्तभाण्डानि यत्किं चित्पुमांसश्चापरिच्छदाः ॥ ८.४०५ ॥

104. उचित भाड़ा

दीर्घाध्वनि यथादेशं यथाकालं तरो भवेत् ।

नदीतीरेषु तद्विद्यात्समुद्रे नास्ति लक्षणम् ॥ ८.४०६ ॥

105. भाड़े से मुक्ति

गर्भिणी तु द्विमासादिस्तथा प्रव्रजितो मुनिः ।

ब्राह्मणा लिङ्गिनश्चैव न दाप्यास्तारिकं तरे ॥ ८.४०७ ॥

106. मल्लाह के दोष से सामान नष्ट होने पर दण्ड

यन्नावि किं चिद्दाशानां विशीर्येतापराधतः ।

तद्दाशैरेव दातव्यं समागम्य स्वतोऽशतः ॥ ८.४०८ ॥

107. मल्लाह के दोष से सामान नष्ट होने पर दण्ड

एष नौयायिनामुक्तो व्यवहारस्य निर्णयः ।

दाशापराधतस्तोये दैविके नास्ति निग्रहः ॥ ८.४०९ ॥

108. भरण पोषण करना

क्षत्रियं चैव वैश्यं च ब्राह्मणो वृत्तिकर्शितौ ।

बिभृयादानृशंस्येन स्वानि कर्माणि कारयेत् ॥ ८.४११ ॥

109. भरण पोषण करना

दास्यं तु कारयंल्लोभाद्ब्राह्मणः संस्कृतान् द्विजान् ।

अनिच्छतः प्राभवत्याद्राज्ञा दण्ड्यः शतानि षट् ॥ ८.४१२ ॥

110. दासो के प्रकार

ध्वजाहृतो भक्तदासो गृहजः क्रीतदत्त्रिमौ ।

पैत्रिको दण्डदासश्च सप्तैते दासयोनयः ॥ ८.४१५ ॥

111. प्रतिदिन आय व्यव का निरीक्षण

अहन्यहन्यवेक्षेत कर्मान्तान् वाहनानि च ।

आयव्ययौ च नियतावाकरान् कोशमेव च ॥ ८.४१९ ॥

112. राज्य का परम कर्त्तव्य

एवं सर्वानिमान् राजा व्यवहारान् समापयन् ।

व्यपोह्य किल्बिषं सर्वं प्राप्नोति परमां गतिम् ॥ ८.४२० ॥

113. भय मुक्त वातावरण

अभयस्य हि यो दाता स पूज्यः सततं नृपः ।

सत्त्रं हि वर्धते तस्य सदैवाभयदक्षिणम् ॥ ८.३०३ ॥

114. सुरक्षा कर

सर्वतो धर्मषड्भागो राज्ञो भवति रक्षतः ।

अधर्मादपि षड्भागो भवत्यस्य ह्यरक्षतः ॥ ८.३०४ ॥

115. सुरक्षा कर

यदधीते यद्यजते यद्ददाति यदर्चति ।

तस्य षड्भागभाग्राजा सम्यग्भवति रक्षणात् ॥ ८.३०५ ॥

116. दण्ड का न्याय से प्रयोग

रक्षन् धर्मेण भूतानि राजा वध्यांश्च घातयन् ।

यजतेऽहरहर्यज्ञैः सहस्रशतदक्षिणैः ॥ ८.३०६ ॥

117. अधर्म कर ग्रहण

योऽरक्षन् बलिमादत्ते करं शुल्कं च पार्थिवः ।

प्रतिभागं च दण्डं च स सद्यो नरकं व्रजेत् ॥ ८.३०७ ॥

118. सुरक्षा कर

अरक्षितारं राजानं बलिषड्भागहारिणम् ।

तमाहुः सर्वलोकस्य समग्रमलहारकम् ॥ ८.३०८ ॥

119. अधर्मं से कर संग्रह

अनपेक्षितमर्यादं नास्तिकं विप्रलुंपकम् ।

अरक्षितारमत्तारं नृपं विद्यादधोगतिम् ॥ ८.३०९ ॥

120. अपराधियों का निग्रह –आसेध

अधार्मिकं त्रिभिर्न्यायैर्निगृह्णीयात्प्रयत्नतः ।

निरोधनेन बन्धेन विविधेन वधेन च ॥ ८.३१० ॥

121. अपराधियों का निग्रह –आसेध

निग्रहेण हि पापानां साधूनां संग्रहेण च ।

द्विजातय इवेज्याभिः पूयन्ते सततं नृपाः ॥ ८.३११ ॥

122. शान्ति स्थापना

क्षन्तव्यं प्रभुणा नित्यं क्षिपतां कार्यिणां नृणाम् ।

बालवृद्धातुराणां च कुर्वता हितमात्मनः ॥ ८.३१२ ॥

123. शान्ति स्थापना

यः क्षिप्तो मर्षयत्यार्तैस्तेन स्वर्गे महीयते ।

यस्त्वैश्वर्यान्न क्षमते नरकं तेन गच्छति ॥ ८.३१३ ॥

124. विवाद पदों की वर्णन की समाप्ति

उदितोऽयं विस्तरशो मिथो विवादमानयोः ।

अष्टादशसु मार्गेषु व्यवहारस्य निर्णयः ॥ ९.२५० ॥