मनुस्मृति २५-११-२०१९ 



अध्याय ६ – वानप्रस्थ- संन्यास आश्रम

१. वानप्रस्थप्रवेश


1.      वानप्रस्थाश्रममाह

एवं गृहाश्रमे स्थित्वा विधिवत्स्नातको द्विजः  ।
वने वसेत्तु नियतो यथावद्विजितेन्द्रियः  ॥ ६.१ ॥

2.      सभार्याग्निहोत्रोवनेवसेत

संत्यज्य ग्राम्यमाहारं सर्वं चैव परिच्छदम्  ।
पुत्रेषु भार्यां निक्षिप्य वनं गच्छेत्सहैव वा  ॥ ६.३ ॥

3.      अग्निहोत्र

अग्निहोत्रं समादाय गृह्यं चाग्निपरिच्छदम्  ।
ग्रामादरण्यं निःसृत्य निवसेन्नियतेन्द्रियः  ॥ ६.४ ॥

4.      फलमुलेनपञ्चमहायज्ञ

मुन्यन्नैर्विविधैर्मेध्यैः शाकमूलफलेन वा ।
एतानेव महायज्ञान्निर्वपेद्विधिपूर्वकम्  ॥ ६.५ ॥

5.      चर्मचीरजटादिधारणम

वसीत चर्म चीरं वा सायं स्नायात्प्रगे तथा  ।
जटाश्च बिभृयान्नित्यं श्मश्रुलोमनखानि च  ॥ ६.६ ॥


6.      अथितिचर्या

यद्भक्ष्यं स्याद्ततो दद्याद्बलिं भिक्षां च शक्तितः  ।
अम्मूलफलभिक्षाभिरर्चयेदाश्रमागतान्  ॥ ६.७ ॥

२. वानप्रस्थनियम


7.      वानप्रस्थनियमाः-१

स्वाध्याये नित्ययुक्तः स्याद्दान्तो मैत्रः समाहितः  ।
दाता नित्यमनादाता सर्वभूतानुकम्पकः  ॥ ६.८ ॥

8.      वानप्रस्थनियमाः-२

वैतानिकं च जुहुयादग्निहोत्रं यथाविधि  ।
दर्शमस्कन्दयन् पर्व पौर्णमासं च योगतः  ॥ ६.९ ॥

9.      वानप्रस्थनियमाः-३

ऋक्षेष्ट्याग्रयणं चैव चातुर्मास्यानि चाहरेत् ।
तुरायणं च क्रमशो दक्षस्यायनमेव च  ॥ ६.१० ॥

10.वानप्रस्थनियमाः-४

वासन्तशारदैर्मेध्यैर्मुन्यन्नैः स्वयमाहृतैः  ।
पुरोडाशांश्चरूंश्चैव विधिवन्निर्वपेत्पृथक् ॥ ६.११ ॥

11.वानप्रस्थनियमाः-५

देवताभ्यस्तु तद्धुत्वा वन्यं मेध्यतरं हविः  ।
शेषमात्मनि युञ्जीत लवणं च स्वयं कृतम्॥ ६.१२॥

12.वानप्रस्थनियमाः-६

स्थलजाउदकशाकानि पुष्पमूलफलानि च  ।
मेध्यवृक्षोद्भवान्यद्यात्स्नेहांश्च फलसंभवान्  ॥ ६.१३ ॥

13.वानप्रस्थनियमाः-७

अग्निपक्वाशनो वा स्यात्कालपक्वभुगेव वा  ।
अश्मकुट्टो भवेद्वापि दन्तोलूखलिकोऽपि वा  ॥ ६.१७ ॥

14.वानप्रस्थनियमाः-८

सद्यः प्रक्षालको वा स्यान्माससंचयिकोऽपि वा  ।
षण्मासनिचयो वा स्यात्समानिचय एव वा  ॥ ६.१८ ॥

15.वानप्रस्थनियमाः-९

पुष्पमूलफलैर्वापि केवलैर्वर्तयेत्सदा  ।
कालपक्वैः स्वयं शीर्णैर्वैखानसमते स्थितः  ॥ ६.२१ ॥

16.वानप्रस्थनियमाः-१०

भूमौ विपरिवर्तेत तिष्ठेद्वा प्रपदैर्दिनम्  ।
स्थानासनाभ्यां विहरेत्सवनेषूपयन्नपः  ॥ ६.२२ ॥

17.वानप्रस्थनियमाः-११

ग्रीष्मे पञ्चतपास्तु स्याद्वर्षास्वभ्रावकाशिकः  ।
आर्द्रवासास्तु हेमन्ते क्रमशो वर्धयंस्तपः  ॥ ६.२३ ॥

18.वानप्रस्थनियमाः-१२

अग्नीनात्मनि वैतानान् समारोप्य यथाविधि  ।
अनग्निरनिकेतः स्यान्मुनिर्मूलफलाशनः  ॥ ६.२५ ॥

19.वानप्रस्थनियमाः-१३

अप्रयत्नः सुखार्थेषु ब्रह्मचारी धराशयः  ।
शरणेष्वममश्चैव वृक्षमूलनिकेतनः  ॥ ६.२६ ॥

20.वानप्रस्थनियमाः-१४

तापसेष्वेव विप्रेषु यात्रिकं भैक्षमाहरेत् ।
गृहमेधिषु चान्येषु द्विजेषु वनवासिषु  ॥ ६.२७ ॥

21.वानप्रस्थनियमाः-१५

ग्रामादाहृत्य वाश्नीयादष्टौ ग्रासान् वने वसन्  ।
प्रतिगृह्य पुटेनैव पाणिना शकलेन वा  ॥ ६.२८ ॥

३. परिव्राजककालनियमः


22.परिव्राजककालमाह

वनेषु च विहृत्यैवं तृतीयं भागमायुषः  ।
चतुर्थमायुषो भागं त्यक्वा सङ्गान् परिव्रजेत् ॥ ६.३३ ॥



23.ब्रह्म्चार्यादिक्रमेण परिव्रजेत


आश्रमादाश्रमं गत्वा हुतहोमो जितेन्द्रियः  ।
भिक्षाबलिपरिश्रान्तः प्रव्रजन् प्रेत्य वर्धते  ॥ ६.३४ ॥

24.ऋणशोध्य न परिव्रजेत

ऋणानि त्रीण्यपाकृत्य मनो मोक्षे निवेशयेत् ।
अनपाकृत्य मोक्षं तु सेवमानो व्रजत्यधः  ॥ ६.३५ ॥

25.पुत्रमनुत्पाध न परिव्रजेत

अधीत्य विधिवद्वेदान् पुत्रांश्चोत्पाद्य धर्मतः  ।
इष्ट्वा च शक्तितो यज्ञैर्मनो मोक्षे निवेशयेत् ॥ ६.३६ ॥

26.अधोगति

अनधीत्य द्विजो वेदाननुत्पाद्य तथा सुतान्  ।
अनिष्ट्वा चैव यज्ञैश्च मोक्षमिच्छन् व्रजत्यधः  ॥ ६.३७ ॥

27.प्राजापतेय्ष्टि कृत्वा परिव्रजेत

प्राजापत्यं निरुप्येष्टिं सर्ववेदसदक्षिणाम्  ।
आत्मन्यग्नीन् समारोप्य ब्राह्मणः प्रव्रजेद्गृहात् ॥ ६.३८ ॥

28.एकाकीमोक्षार्थचरेत

एक एव चरेन्नित्यं सिद्ध्यर्थमसहायवान्  ।
सिद्धिमेकस्य संपश्यन्न जहाति न हीयते  ॥ ६.४२ ॥

29.मुक्तलक्षणम

कपालं वृक्षमूलानि कुचेलमसहायता  ।
समता चैव सर्वस्मिन्नेतन्मुक्तस्य लक्षणम्  ॥ ६.४४ ॥

30.जीवनादीकामनाराहित्यम

नाभिनन्देत मरणं नाभिनन्देत जीवितम्  ।
कालमेव प्रतीक्षेत निर्वेशं भृतको यथा  ॥ ६.४५ ॥

31.परिव्रजकाचार

दृष्टिपूतं न्यसेत्पादं वस्त्रपूतं जलं पिबेत् ।
सत्यपूतां वदेद्वाचं मनःपूतं समाचरेत् ॥ ६.४६ ॥

32.परिव्रजकाचार

अतिवादांस्तितिक्षेत नावमन्येत कं चन  ।
न चेमं देहमाश्रित्य वैरं कुर्वीत केन चित् ॥ ६.४७ ॥

33.परिव्रजकाचार

क्रुद्ध्यन्तं न प्रतिक्रुध्येदाक्रुष्टः कुशलं वदेत् ।
सप्तद्वारावकीर्णां च न वाचमनृतां वदेत् ॥ ६.४८ ॥

34.भिक्षाग्रहणे

न चोत्पातनिमित्ताभ्यां न नक्षत्राङ्गविद्यया  ।
नानुशासनवादाभ्यां भिक्षां लिप्सेत कर्हि चित् ॥ ६.५० ॥

35.दण्डकमंडल्वादयः

कॢप्तकेशनखश्मश्रुः पात्री दण्डी कुसुम्भवान्  ।
विचरेन्नियतो नित्यं सर्वभूतान्यपीडयन्  ॥ ६.५२ ॥

36.भिक्षा पात्राणि

अतैजसानि पात्राणि तस्य स्युर्निर्व्रणानि च  ।
तेषामद्भिः स्मृतं शौचं चमसानामिवाध्वरे  ॥ ६.५३ ॥

37.एककालं भिक्षाचरणम

एककालं चरेद्भैक्षं न प्रसज्जेत विस्तरे  ।
भैक्षे प्रसक्तो हि यतिर्विषयेष्वपि सज्जति  ॥ ६.५५ ॥

38.भिक्षा कालः

विधूमे सन्नमुसले व्यङ्गारे भुक्तवज्जने  ।
वृत्ते शरावसंपाते भिक्षां नित्यं यतिश्चरेत् ॥ ६.५६ ॥

39.प्राणयात्रिकमात्रःभिक्षाचरणम

अलाभे न विषदी स्याल्लाभे चैव न हर्षयेत् ।
प्राणयात्रिकमात्रः स्यान्मात्रासङ्गाद्विनिर्गतः  ॥ ६.५७ ॥

40.पूजापूर्वकभिक्षानिषेध

अभिपूजितलाभांस्तु जुगुप्सेतैव सर्वशः  ।
अभिपूजितलाभैश्च यतिर्मुक्तोऽपि बध्यते  ॥ ६.५८ ॥

41.इन्द्रिय निग्रह

अल्पान्नाभ्यवहारेण रहःस्थानासनेन च  ।
ह्रियमाणानि विषयैरिन्द्रियाणि निवर्तयेत् ॥ ६.५९ ॥

42.इन्द्रिय निग्रह

इन्द्रियाणां निरोधेन रागद्वेशक्षयेण च  ।
अहिंसया च भूतानाममृतत्वाय कल्पते  ॥ ६.६० ॥

43.न लिङ्गं धर्मकारणम्

दूषितोऽपि चरेद्धर्मं यत्र तत्राश्रमे रतः  ।
समः सर्वेषु भूतेषु न लिङ्गं धर्मकारणम्  ॥ ६.६६ ॥

44.न लिङ्गं धर्मकारणम्

फलं कतकवृक्षस्य यद्यप्यम्बुप्रसादकम्  ।
न नामग्रहणादेव तस्य वारि प्रसीदति  ॥ ६.६७ ॥

45.संरक्षणार्थंजन्तूनां भूमि निरीक्ष्य पर्येटत

संरक्षणार्थं जन्तूनां रात्रावहनि वा सदा  ।
शरीरस्यात्यये चैव समीक्ष्य वसुधां चरेत् ॥ ६.६८ ॥

46.विषयानअभिलाषः

यदा भावेन भवति सर्वभावेषु निःस्पृहः  ।
तदा सुखमवाप्नोति प्रेत्य चेह च शाश्वतम्  ॥ ६.८० ॥

५. संन्यासिककर्मयोगं


47.सन्यासिकर्माह

एष धर्मोऽनुशिष्टो वो यतीनां नियतात्मनाम्  ।
वेदसंन्यासिकानां तु कर्मयोगं निबोधत  ॥ ६.८६ ॥

48.चत्वारआश्रमः

ब्रह्मचारी गृहस्थश्च वानप्रस्थो यतिस्तथा  ।
एते गृहस्थप्रभवाश्चत्वारः पृथगाश्रमाः  ॥ ६.८७ ॥

49.सर्वाश्रमफलम

सर्वेऽपि क्रमशस्त्वेते यथाशास्त्रं निषेविताः  ।
यथोक्तकारिणं विप्रं नयन्ति परमां गतिम्  ॥ ६.८८ ॥

50.गृहस्थउच्यतेश्रेष्ठः

सर्वेषामपि चैतेषां वेदस्मृतिविधानतः  ।
गृहस्थ उच्यते श्रेष्ठः स त्रीनेतान् बिभर्ति हि  ॥ ६.८९ ॥

51.गृहस्थउच्यतेश्रेष्ठः

यथा नदीनदाः सर्वे सागरे यान्ति संस्थितिम्  ।
तथैवाश्रमिणः सर्वे गृहस्थे यान्ति संस्थितिम्  ॥ ६.९० ॥

52.दशविधो धर्मः सेवितव्यः

धर्मः सेवितव्यःचतुर्भिरपि चैवैतैर्नित्यमाश्रमिभिर्द्विजैः  ।
दशलक्षणको धर्मः सेवितव्यः प्रयत्नतः  ॥ ६.९१ ॥

53.दशविधधर्मलक्षणम्

धृतिः क्षमा दमोऽस्तेयं शौचमिन्द्रियनिग्रहः  ।
धीर्विद्या सत्यमक्रोधो दशकं धर्मलक्षणम्  ॥ ६.९२ ॥

54.दशविधधर्माचरणफलम

दश लक्षणानि धर्मस्य ये विप्राः समधीयते  ।
अधीत्य चानुवर्तन्ते ते यान्ति परमां गतिम्  ॥ ६.९३ ॥

55.वेदत्यागेशुद्राणी

संन्येसेत्सर्वकर्माणि वेद्मेकं न संन्यसेत ।
वेद्सन्यासतः शुद्रस्त्स्माद्वेदं न संन्यसेत ॥ ६.९५ ॥

56.राज्ञांधर्मं

एष वोऽभिहितो धर्मो ब्राह्मणस्य चतुर्विधः  ।
पुण्योऽक्षयफलः प्रेत्य राज्ञां धर्मं निबोधत  ॥ ६.९७ ॥







Comments

Post a Comment

Popular posts from this blog

 संस्कृतभाषायां **क्रियापदरूपाणि** धातोः विभिन्नं रूपं यत् कालः, पुरुषः, वचनं, लकारः, च अन्यं लिङ्गादिविशेषैः संनादति। संस्कृतं धातवः दश लकारेषु, त्रिषु पुरुषेषु (प्रथमः, मध्यमः, उत्तमः), त्रिषु वचनेषु (एकवचनं, द्विवचनं, बहुवचनं) च परिवर्तति। निम्नं सामान्यं विवरणं दत्तं यथा– ### **1. लकाराः** संस्कृतं दश लकाराः संनादति, यथा: - **लट्** (वर्तमानकालः) - **लिट्** (परोक्षभूतकालः) - **लुट्** (अनद्यतनभविष्यत्कालः) - **लृट्** (भविष्यत्कालः) - **लङ्** (अनद्यतनभूतकालः) - **लोट्** (आज्ञार्थः) - **लुङ्** (भूतकालः) - **लृङ्** (संनादति संभावनायां भविष्यत्काले) - **लेट्** (वैदिकप्रयोगे) - **लिङ्** (विध्यर्थः, संभावनार्थः) ### **2. पुरुषः** - **प्रथमपुरुषः** (He/She/It) - **मध्यमपुरुषः** (You) - **उत्तमपुरुषः** (I/We) ### **3. वचनं** - **एकवचनं** (Singular) - **द्विवचनं** (Dual) - **बहुवचनं** (Plural) ### **4. धातुप्रकारं** धातवः **परस्मैपदी**, **आत्मनेपदी**, अथवा **उभयपदी** भवन्ति। परस्मैपदं कर्मणि बाह्यं संनादति, आत्मनेपदं स्वस्मै, उभयपदं च उभयं। ### **उदाहरणं: भू-धातुः (लट् लकारः, परस्मैपदं)**...
Read more
मनुस्मृति २५-११-२०१९  अध्याय ८ व्यवहार मातृका 1.       न्यायसभा में प्रवेश व्यवहारान् दिदृक्षुस्तु ब्राह्मणैः सह पार्थिवः । मन्त्रज्ञैर्मन्त्रिभिश्चैव विनीतः प्रविशेत्सभाम् ॥८.१॥ 2.       कार्यावाही का प्रारम्भ तत्रासीनः स्थितो वापि पाणिमुद्यम्य दक्षिणम्   । विनीतवेषाभरणः पश्येत्कार्याणि कार्यिणाम्   ॥ ८.२ ॥ 3.       व्यवहार विवादपद प्रत्यहं देशदृष्टैश्च शास्त्रदृष्टैश्च हेतुभिः   । अष्टादशसु मार्गेषु निबद्धानि पृथक्पृथक् ॥ ८.३ ॥ 4.       व्यवहार विवादपद तेषामाद्यमृणादानं निक्षेपोऽस्वामिविक्रयः   । संभूय च समुत्थानं दत्तस्यानपकर्म च   ॥ ८.४ ॥ 5.       व्यवहार विवादपद वेतनस्यैव चादानं संविदश्च व्यतिक्रमः   । क्रयविक्रयानुशयो विवादः स्वामिपालयोः   ॥ ८.५ ॥ 6.       व्यवहार विवादपद सीमाविवादधर्मश्च पारुष्ये दण्डवाचिके   । स्तेयं च साहसं चैव स्...
Read more
  क्रियाविशेषणानि ### Adverbs in Sanskrit In Sanskrit, adverbs (known as *крия विशेषणानि* or *kriyā viśeṣaṇāni*) are typically indeclinable words (*avyayas*) that modify verbs, adjectives, or other adverbs. They provide additional information about time, place, manner, frequency, degree, affirmation, negation, and more. Adverbs in Sanskrit can be standalone indeclinable words or derived from adjectives, often by using the neuter accusative singular form. Below is a list of common Sanskrit adverbs, categorized by their function, with their meanings provided for clarity. --- #### 1. Adverbs of Time (कालवाचक क्रियाविशेषणानि) These adverbs indicate when an action occurs: - **कदा (kadā)** - when - **यदा (yadā)** - when (relative sense) - **तदा (tadā)** - then - **अद्य (adya)** - today - **श्वः (śvaḥ)** - tomorrow - **ह्यः (hyaḥ)** - yesterday - **सदा (sadā)** - always - **नित्यम् (nityam)** - always - **प्रातः (prātaḥ)** - in the morning - **सायम् (sāyam)** - in the evening --- #### 2. ...
Read more