मनुस्मृति २५-११-२०१९ 

अध्याय ४

१. गृहस्थ जीवन के नियम

1.      ब्रह्मचर्यगृह्स्थास्स्र्मकालौ

चतुर्थमायुषो भागमुषित्वाद्यं गुरौ द्विजाः।

द्वितीयमायुषो भागं कृतदारो गृहे वसेत् ॥ ४.१ ॥

2.      वेद स्नातक का सत्कार

वेदविद्याव्रतस्नाताञ्श्रोत्रियान् गृहमेधिनः  ।

पूजयेद्धव्यकव्येन विपरीतांश्च वर्जयेत् ॥ ४.३१ ॥

3.      ब्रह्मचारी के अन्न दान

शक्तितोऽपचमानेभ्यो दातव्यं गृहमेधिना  ।

संविभागश्च भूतेभ्यः कर्तव्योऽनुपरोधतः  ॥ ४.३२ ॥

4.      सफाई

कॢप्तकेशनखश्मश्रुर्दान्तः शुक्लाम्बरः शुचिः  ।

स्वाध्याये चैव युक्तः स्यान्नित्यमात्महितेषु च  ॥ ४.३५ ॥

5.      मिटटी गौ आदि

मृदं गां दैवतं विप्रं घृतं मधु चतुष्पथम्  ।

प्रदक्षिणानि कुर्वीत प्रज्ञातांश्च वनस्पतीन्  ॥ ४.३९ ॥

6.      काल विशेषे स्त्री दर्शन निषेध

नाञ्जयन्तीं स्वके नेत्रे न चाभ्यक्तामनावृताम्  ।

न पश्येत्प्रसवन्तीं च तेजस्कामो द्विजोत्तमः  ॥ ४.४४ ॥

7.      नग्नस्नानादिनिषेध

नान्नमद्यादेकवासा न नग्नः स्नानमाचरेत् ।

न मूत्रं पथि कुर्वीत न भस्मनि न गोव्रजे  ॥ ४.४५ ॥

8.      मार्गादौमुत्रादीनिषेध

न फालकृष्टे न जले न चित्यां न च पर्वते  ।

न जीर्णदेवायतने न वल्मीके कदा चन  ॥ ४.४६ ॥

9.      मार्गादौमुत्रादीनिषेध

न ससत्त्वेषु गर्तेषु न गच्छन्नपि न स्थितः  ।

न नदीतीरमासाद्य न च पर्वतमस्तके  ॥ ४.४७ ॥

10.मुत्रोत्सर्गविधि

तिरस्कृत्योच्चरेत्काष्ठ- लोष्ठपत्रतृणादिना  ।

नियम्य प्रयतो वाचं संवीताङ्गोऽवगुण्ठितः  ॥ क्४.४९॥

11.अग्नौ प्रक्षिपेदग्नौ

न च पादौ प्रतापयेत्          नाग्निं मुखेनोपधमेन्नग्नां नेक्षेत च स्त्रियम्  ।

नामेध्यं प्रक्षिपेदग्नौ न च पादौ प्रतापयेत् ॥ ४.५३ ॥

12.अग्नि उल्लंधन निषेध

अधस्तान्नोपदध्याच्च न चैनमभिलङ्घयेत् ।

न चैनं पादतः कुर्यान्न प्राणाबाधमाचरेत् ॥ ४.५४ ॥

13.जलेमुत्रादीप्रक्षेपनिषेध

नाप्सु मूत्रं पुरीषं वा ष्ठीवनं वा समुत्सृजेत् ।

अमेध्यलिप्तमन्यद्वा लोहितं वा विषाणि वा  ॥ ४.५६ ॥

14.शून्यगृहसुप्याच्छून्यगेहे निषेध

नैकः सुप्याच्छून्यगेहे न श्रेयांसं प्रबोधयेत् ।

नोदक्ययाभिभाषेत यज्ञं गच्छेन्न चावृतः  ॥ ४.५७ ॥

15.अग्नि होत्र

अग्न्यगारे गवां गोष्ठे ब्राह्मणानां च संनिधौ  ।

स्वाध्याये भोजने चैव दक्षिनं पाणिमुद्धरेत् ॥ ४.५८ ॥

16.अधार्मिक ग्राम में निवास का निषेध

नाधर्मिके वसेद्ग्रामे न व्याधिबहुले भृशम्  ।

नैकः प्रपद्येताध्वानं न चिरं पर्वते वसेत् ॥ ४.६० ॥

17.अतिभोजननिषेध

न भुञ्जीतोद्धृतस्नेहं नातिसौहित्यमाचरेत् ।

नातिप्रगे नातिसायं न सायं प्रातराशितः  ॥ ४.६२ ॥

18.व्यर्थचेष्टानिषेध

न कुर्वीत वृथाचेष्टां न वार्यञ्जलिना पिबेत् ।

नोत्सङ्गे भक्षयेद्भक्ष्यान्न जातु स्यात्कुतूहली  ॥ ४.६३ ॥

19.निषेध बर्तन

न पादौ धावयेत्कांस्ये कदा चिदपि भाजने  ।

न भिन्नभाण्डे भुञ्जीत न भावप्रतिदूषिते  ॥ ४.६५ ॥

20.यज्ञोपवीतादिपरधृतन धारयेत

उपानहौ च वासश्च धृतमन्यैर्न धारयेत् ।

उपवीतमलङ्कारं स्रजं करकमेव च  ॥ ४.६६ ॥

21.अविनीतवृर्षयानादिनिषेध

नाविनीतैर्भजेद्धुर्यैर्न च क्षुध्व्याधिपीडितैः  ।

न भिन्नशृङ्गाक्षिखुरैर्न वालधिविरूपितैः  ॥ ४.६७ ॥

22.विनीतवाहनादी गमन योग्य

विनीतैस्तु व्रजेन्नित्यमाशुगैर्लक्षणान्वितैः  ।

वर्णरूपोपसंपन्नैः प्रतोदेनातुदन् भृशम्  ॥ ४.६८ ॥

23.मालाधारणगोयानादौ

न विगर्ह्य कथां कुर्याद्बहिर्माल्यं न धारयेत् ।

गवां च यानं पृष्ठेन सर्वथैव विगर्हितम्  ॥ ४.७२ ॥

24.अद्वारेंन गृह गमनादौ

अद्वारेण च नातीयाद्ग्रामं वा वेश्म वावृतम्  ।

रात्रौ च वृक्षमूलानि दूरतः परिवर्जयेत् ॥ ४.७३ ॥

25.अक्षक्रीडाशयनस्थानभोजननिषेध

नाक्षैर्दीव्येत्कदा चित्तु स्वयं नोपानहौ हरेत् ।

शयनस्थो न भुञ्जीत न पाणिस्थं न चासने  ॥ ४.७४ ॥

26.आद्रपदशयननिषेध

आर्द्रपादस्तु भुञ्जीत नार्द्रपादस्तु संविशेत् ।

आर्द्रपादस्तु भुञ्जानो दीर्घमायुरवाप्नुयात् ॥ ४.७६ ॥

27.न संवसेच्चपतित

न संवसेच्च पतितैर्न चाण्डालैर्न पुल्कसैः  ।

न मूर्खैर्नावलिप्तैश्च नान्त्यैर्नान्त्यावसायिभिः  ॥ ४.७९ ॥

28.शत्रुचोरपरस्त्रीसेवानिषेध

वैरिणं नोपसेवेत सहायं चैव वैरिणः  ।

अधार्मिकं तस्करं च परस्यैव च योषितं  ॥ ४.१३३ ॥

29.परदारनिंदा

न हीदृशमनायुष्यं लोके किं चन विद्यते  ।

यादृशं पुरुषस्येह परदारोपसेवनम्  ॥ ४.१३४ ॥

30.समृद्धिकामना प्रयत्न

नात्मानमवमन्येत पुर्वाभिरसमृद्धिभिः  ।

आ मृत्योः श्रियमन्विच्छेन्नैनां मन्येत दुर्लभाम्  ॥ ४.१३७ ॥

31.प्रियसत्यकथनम

सत्यं ब्रूयात्प्रियं ब्रूयान्न ब्रूयात्सत्यमप्रियम्  ।

प्रियं च नानृतं ब्रूयादेष धर्मः सनातनः  ॥ ४.१३८ ॥

32.वृथावाद न कुर्यात

भद्रं भद्रमिति ब्रूयाद्भद्रमित्येव वा वदेत् ।

शुष्कवैरं विवादं च न कुर्यात्केन चित्सह  ॥ ४.१३९ ॥

33.अज्ञातेंन पुरुष सह न गन्तव्यं

नातिकल्यं नातिसायं नातिमध्यंदिने स्थिते  ।

नाज्ञातेन समं गच्छेन्नैको न वृषलैः सह  ॥ ४.१४० ॥

34.हीनअंगादिआक्षेपनिषेध

हीनाङ्गानतिरिक्ताङ्गान् विद्याहीनान् वयोऽधिकान्  ।

रूपद्रविणहीनांश्च जातिहीनांश्च नाक्षिपेत् ॥ ४.१४१ ॥

35.मल मुत्र त्याग

दूरादावसथान्मूत्रं दूरात्पादावसेचनम्  ।

उच्छिष्टान्ननिषेकं च दूरादेव समाचरेत् ॥ ४.१५१ ॥

36.वृद्ध जनो का अभिवादन

अभिवादयेद्वृद्धांश्च दद्याच्चैवासनं स्वकम्  ।

कृताञ्जलिरुपासीत गच्छतः पृष्ठतोऽन्वियात् ॥ ४.१५४ ॥

37.श्रुतिस्मृतिआचार

श्रुतिस्मृत्युदितं सम्यङ्निबद्धं स्वेषु कर्मसु  ।

धर्ममूलं निषेवेत सदाचारमतन्द्रितः  ॥ ४.१५५ ॥

38.आचारफलम

आचाराल्लभते ह्यायुराचारादीप्सिताः प्रजाः  ।

आचाराद्धनमक्षय्यमाचारो हन्त्यलक्षणम्  ॥ ४.१५६ ॥

39.दुराचारोपुरुषो लोके निन्दितःभवति

दुराचारो हि पुरुषो लोके भवति निन्दितः  ।

दुःखभागी च सततं व्याधितोऽल्पायुरेव च  ॥ ४.१५७ ॥

40.शतं वर्षाणि जीवति

सर्वलक्षणहीनोऽपि यः सदाचारवान्नरः  ।

श्रद्दधानोऽनसूयश्च शतं वर्षाणि जीवति  ॥ ४.१५८ ॥

41.परवशं कर्म यत्नेन वर्जयेत्

यद्यत्परवशं कर्म तत्तद्यत्नेन वर्जयेत् ।

यद्यदात्मवशं तु स्यात्तत्तत्सेवेत यत्नतः  ॥ ४.१५९ ॥

42.आचारपालन

यत्कर्म कुर्वतोऽस्य स्यात्परितोषोऽन्तरात्मनः  ।

तत्प्रयत्नेन कुर्वीत विपरीतं तु वर्जयेत् ॥ ४.१६१ ॥

43.आचार्यादिहिंसानिषेध

आचार्यं च प्रवक्तारं पितरं मातरं गुरुम्  ।

न हिंस्याद्ब्राह्मणान् गाश्च सर्वांश्चैव तपस्विनः  ॥ ४.१६२ ॥

44.नास्तिक्यंसम्माननिषेध

नास्तिक्यं वेदनिन्दां च देवतानां च कुत्सनम्  ।

द्वेषं दम्भं च मानं च क्रोधं तैक्ष्ण्यं च वर्जयेत् ॥ ४.१६३ ॥

45.प्रताड़नाआदि का निषेध

परस्य दण्डं नोद्यच्छेत्क्रुद्धो नैनं निपातयेत् ।

अन्यत्र पुत्राच्छिष्याद्वा शिष्ट्यर्थं ताडयेत्तु तौ  ॥ ४.१६४ ॥

46.अधार्मिक व्यक्ति को सुख नहीं

अधार्मिको नरो यो हि यस्य चाप्यनृतं धनम्  ।

हिंसारतश्च यो नित्यं नेहासौ सुखमेधते  ॥ ४.१७० ॥

47.अधार्मिक व्यक्ति को सुख नहीं

नाधर्मश्चरितो लोके सद्यः फलति गौरिव  ।

शनैरावर्त्यमानस्तु कर्तुर्मूलानि कृन्तति  ॥ ४.१७२ ॥

48.अधार्मिक व्यक्ति को सुख नहीं

यदि नात्मनि पुत्रेषु न चेत्पुत्रेषु नप्तृषु  ।

न त्वेव तु कृतोऽधर्मः कर्तुर्भवति निष्फलः  ॥ ४.१७३ ॥

49.अधार्मिक व्यक्ति को सुख नहीं

अधर्मेणैधते तावत्ततो भद्राणि पश्यति  ।

ततः सपत्नान् जयति समूलस्तु विनश्यति  ॥ ४.१७४ ॥

50.अर्थकामत्यागे

परित्यजेदर्थकामौ यौ स्यातां धर्मवर्जितौ  ।

धर्मं चाप्यसुखोदर्कं लोकसंक्रुष्टमेव च  ॥ ४.१७६ ॥

51.कुलमार्गगमनं

येनास्य पितरो याता येन याताः पितामहाः  ।

तेन यायात्सतां मार्गं तेन गच्छन्न रिष्यति  ॥ ४.१७८ ॥

52.निर्थक बाते न करना

ऋत्विक्पुरोहिताचार्यैर्मातुलातिथिसंश्रितैः  ।

बालवृद्धातुरैर्वैद्यैर्ज्ञातिसंबन्धिबान्धवैः  ॥ ४.१७९ ॥

53.निर्थक बाते न करना

मातापितृभ्यां जामीभिर्भ्रात्रा पुत्रेण भार्यया  ।

दुहित्रा दासवर्गेण विवादं न समाचरेत् ॥ ४.१८० ॥

54.पुर्त का फल

दानधर्मं निषेवेत नित्यमैष्टिकपौर्तिकम्  ।

परितुष्टेन भावेन पात्रमासाद्य शक्तितः  ॥ ४.२२७॥

55.दान

यत्किं चिदपि दातव्यं याचितेनानसूयया  ।

उत्पत्स्यते हि तत्पात्रं यत्तारयति सर्वतः  ॥ ४.२२८॥

56.जलादान

वारिदस्तृप्तिमाप्नोति सुखमक्षय्यमन्नदः  ।

तिलप्रदः प्रजामिष्टां दीपदश्चक्षुरुत्तमम्  ॥ ४.२२९॥

57.वेद दान

सर्वेषामेव दानानां ब्रह्मदानं विशिष्यते  ।

वार्यन्नगोमहीवासस्- तिलकाञ्चनसर्पिषाम्  ॥ ४.२३३॥

58.अच्छे बुरे कर्मो का फल

एकः प्रजायते जन्तुरेक एव प्रलीयते  ।

एकोऽनुभुङ्क्ते सुकृतमेक एव च दुष्कृतम्  ॥ ४.२४० ॥

59.उत्तमानुत्तमानेव गच्छन् हीनांस्तु वर्जयन्

उत्तमानुत्तमानेव गच्छन् हीनांस्तु वर्जयन्  ।

ब्राह्मणः श्रेष्ठतामेति प्रत्यवायेन शूद्रताम्  ॥ ४.२४५॥

60.उत्तमानुत्तमानेव गच्छन् हीनांस्तु वर्जयन्

दृढकारी मृदुर्दान्तः क्रूराचारैरसंवसन्  ।

अहिंस्रो दमदानाभ्यां जयेत्स्वर्गं तथाव्रतः  ॥ ४.२४६ ॥

61.ग्राह्य अन्न

एधोदकं मूलफलमन्नमभ्युद्यतं च यत् ।

सर्वतः प्रतिगृह्णीयान्मध्वथाभयदक्षिणाम्  ॥ ४.२४७ ॥

62.असत्य भाषण

वाच्यर्था नियताः सर्वे वाङ्गूला वाग्विनिःसृताः  ।

तांस्तु यः स्तेनयेद्वाचं स सर्वस्तेयकृन्नरः  ॥ ४.२५६ ॥

२. उचित धन संचय

63.उचित धन संचय

यात्रामात्रप्रसिद्ध्यर्थं स्वैः कर्मभिरगर्हितैः  ।

अक्लेशेन शरीरस्य कुर्वीत धनसंचयम्  ॥ ४.३ ॥

64.ऋत आदि से जीवन वृत्ति

ऋतामृताभ्यां जीवेत्तु मृतेन प्रमृतेन वा  ।

सत्यानृताभ्यामपि वा न श्ववृत्त्या कदा चन ॥४.४ ॥

65.उचित धन संचय

कुसूलधान्यको वा स्यात्कुम्भीधान्यक एव वा  ।

त्र्यहैहिको वापि भवेदश्वस्तनिक एव वा ॥४.७ ॥

66.आसक्ति का निषेध

इन्द्रियार्थेषु सर्वेषु न प्रसज्येत कामतः  ।

अतिप्रसक्तिं चैतेषां मनसा संनिवर्तयेत् ॥ ४.१६ ॥

67.अभक्ष्य भोजन

मत्तक्रुद्धातुराणां च न भुञ्जीत कदा चन  ।

केशकीटावपन्नं च पदा स्पृष्टं च कामतः  ॥ ४.२०७ ॥

३. वेदअध्ययनदैनिककर्म

68.वेद विरुद्ध कर्म

सर्वान् परित्यजेदर्थान् स्वाध्यायस्य विरोधिनः  ।

यथा तथाध्यापयंस्तु सा ह्यस्य कृतकृत्यता  ॥ ४.१७ ॥

69.वय के अनुसार आचरण

वयसः कर्मणोऽर्थस्य श्रुतस्याभिजनस्य च  ।

वेषवाग्बुद्धिसारूप्यमाचरन् विचरेदिह  ॥ ४.१८ ॥

70.शास्त्र का अध्ययन

बुद्धिवृद्धिकराण्याशु धन्यानि च हितानि च  ।

नित्यं शास्त्राण्यवेक्षेत निगमांश्चैव वैदिकान्  ॥ ४.१९ ॥

71.शास्त्र का अध्ययन

यथा यथा हि पुरुषः शास्त्रं समधिगच्छति  ।

तथा तथा विजानाति विज्ञानं चास्य रोचते  ॥ ४.२० ॥

72.निरंतर अभ्यास

वेदाभ्यासेन सततं शौचेन तपसैव च  ।

अद्रोहेण च भूतानां जातिं स्मरति पौर्विकीम्  ॥ ४.१४८ ॥

73.पाखंडी के सत्कार पर रोक

पाषाण्डिनो विकर्मस्थान् बैडालव्रतिकाञ्शठान्  ।

हैतुकान् बकवृत्तींश्च वाङ्गात्रेणापि नार्चयेत् ॥ ४.३० ॥

74.ब्रह्म मुहर्त में उठना

ब्राह्मे मुहूर्ते बुध्येत धर्मार्थौ चानुचिन्तयेत् ।

कायक्लेशांश्च तन्मूलान् वेदतत्त्वार्थमेव च  ॥ ४.९२ ॥

75.रजस्वला में सम्भोग का निषेध

नोपगच्छेत्प्रमत्तोऽपि स्त्रियमार्तवदर्शने  ।

समानशयने चैव न शयीत तया सह  ॥ ४.४० ॥

76.रजस्वला में सम्भोग का निषेध

रजसाभिप्लुतां नारीं नरस्य ह्युपगच्छतः  ।

प्रज्ञा तेजो बलं चक्षुरायुश्चैव प्रहीयते  ॥ ४.४१ ॥

77.रजस्वला में सम्भोग का निषेध

तां विवर्जयतस्तस्य रजसा समभिप्लुताम्  ।

प्रज्ञा तेजो बलं चक्षुरायुश्चैव प्रवर्धते  ॥ ४.४२ ॥

78.स्नान

न स्नानमाचरेद्भुक्त्वा नातुरो न महानिशि  ।

न वासोभिः सहाजस्रं नाविज्ञाते जलाशये  ॥ ४.१२९ ॥

79.गृहस्थ नियम समाप्ति

एषोदिता गृहस्थस्य वृत्तिर्विप्रस्य शाश्वती  ।

स्नातकव्रतकल्पश्च सत्त्ववृद्धिकरः शुभः  ॥ ४.२५९ ॥