मनुस्मृति २५-११-२०१९ 

अध्याय ११

१. दान देना और लेना

1.      नवविध स्नातक के लिए दान देना

सान्तानिकं यक्ष्यमाणमध्वगं सार्ववेदसम् ।

गुर्वर्थं पितृमात्रर्थं स्वाध्यायार्थ्युपतापिनः  ॥ ११.१ ॥

2.      नवविध स्नातक के लिए दान देना

न वै तान् स्नातकान् विद्याद्ब्राह्मणान् धर्मभिक्षुकान् ।

निःस्वेभ्यो देयमेतेभ्यो दानं विद्याविशेषतः  ॥ ११.२ ॥

3.      सोमयागाधिकरण

यस्य त्रैवार्षिकं भक्तं पर्याप्तं भृत्यवृत्तये  ।

अधिकं वापि विद्येत स सोमं पातुमर्हति  ॥ ११.७ ॥

4.      स्वजनेदुःखजीविनि

शक्तः परजने दाता स्वजने दुःखजीविनि  ।

मध्वापातो विषास्वादः स धर्मप्रतिरूपकः  ॥ ११.९ ॥

5.      स्वजनेदुःखजीविनि

भृत्यानामुपरोधेन यत्करोत्यौर्ध्वदेहिकम्  ।

तद्भवत्यसुखोदर्कं जीवतश्च मृतस्य च  ॥ ११.१० ॥

6.      याज्ञार्थमर्थंभिक्षित्वानरक्षणीयम

याज्ञार्थमर्थं भिक्षित्वा यो न सर्वं प्रयच्छति ।

स याति भासतां विप्रः काकतां वा शतं समाः  ॥ ११.२५ ॥

२. प्रायश्चितविधान

7.      प्रायश्चित कब किया जाएगा

अकुर्वन् विहितं कर्म निन्दितं च समाचरन्  ।

प्रसक्तश्चेन्द्रियार्थेषु प्रायश्चित्तीयते नरः  ॥ ११.४४ ॥

8.      प्रायश्चित कैसे  किया जाएगा

अकामतः कृतं पापं वेदाभ्यासेन शुध्यति  ।

कामतस्तु कृतं मोहात्प्रायश्चित्तैः पृथग्विधैः  ॥ ११.४६ ॥

9.      प्रायश्चितअर्थः

प्रायश्चित्तीयतां प्राप्य दैवात्पूर्वकृतेन वा  ।

न संसर्गं व्रजेत्सद्भिः प्रायश्चित्तेऽकृते द्विजः  ॥ ११.४७ ॥

10.नित्यं प्रायश्चित्तं

चरितव्यमतो नित्यं प्रायश्चित्तं विशुद्धये ।

निन्द्यैर्हि लक्षणैर्युक्ता जायन्तेऽनिष्कृतैनसः  ॥ ११.५४॥

3.  व्रत्याओ के लिए शुद्धिकरण

11.व्रत्याओ के लिए व्रत एवं शुद्धिकरण

येषां द्विजानां सावित्री नानूच्येत यथाविधि ।

तांश्चारयित्वा त्रीन् कृच्छ्रान् यथाविध्युपनाययेत् ॥ ११.१९२ ॥

12.निन्दित कर्म करने वालो का प्राश्चित

प्रायश्चित्तं चिकीर्षन्ति विकर्मस्थास्तु ये द्विजाः ।

ब्रह्मणा च परित्यक्तास्तेषामप्येतदादिशेत् ॥ ११.१९३ ॥

13.स्नातकव्रतलोप

वेदोदितानां नित्यानां कर्मणां समतिक्रमे ।

स्नातकव्रतलोपे च प्रायश्चित्तमभोजनम्  ॥ ११.२०४ ॥

4. व्रतो के प्रकार

14.व्रत विधि

यैरभ्युपायैरेनांसि मानवो व्यपकर्षति  ।

तान् वोऽभ्युपायान् वक्ष्यामि देवर्षिपितृसेवितान्  ॥ ११.२११ ] ॥

15.प्राजापत्यव्रत

त्र्यहं प्रातस्त्र्यहं सायं त्र्यहमद्यादयाचितम्  ।

त्र्यहं परं च नाश्नीयात्प्राजापत्यं चरन् द्विजः  ॥ ११.२१२ ॥

16.कृच्छ-सांतपनंव्रत

गोमूत्रं गोमयं क्षीरं दधि सर्पिः कुशोदकम्  ।

एकरात्रोपवासश्च कृच्छ्रं सांतपनं स्मृतम्  ॥ ११.२१३ ॥

17.अतिकृच्छव्रत

एकैकं ग्रासमश्नीयात्त्र्यहाणि त्रीणि पूर्ववत् ।

त्र्यहं चोपवसेदन्त्यमतिकृच्छ्रं चरन् द्विजः  ॥ ११.२१४ ॥

18.तप्तकृच्छव्रत

तप्तकृच्छ्रं चरन् विप्रो जलक्षीरघृतानिलान्  ।

प्रतित्र्यहं पिबेदुष्णान् सकृत्स्नायी समाहितः  ॥ ११.२१५ ॥

19.चान्द्रायणव्रत

एकैकं ह्रासयेत्पिण्डं कृष्णे शुक्ले च वर्धयेत् ।

उपस्पृशंस्त्रिषवणमेतच्चाण्द्रायणं स्मृतम्  ॥ ११.२१७ ॥

20.यवमध्यमचान्द्रायणव्रत

एतमेव विधिं कृत्स्नमाचरेद्यवमध्यमे  ।

शुक्लपक्षादिनियतश्चरंश्चान्द्रायणं व्रतम्  ॥ ११.२१८ ॥

21.व्रत पालन के समय यज्ञ विधान

महाव्याहृतिभिर्होमः कर्तव्यः स्वयमन्वहम्  ।

अहिंसा सत्यमक्रोधमार्जवं च समाचरेत् ॥ ११.२२३ ॥

22.मानस पापो का प्रायश्चित

एतैर्द्विजातयः शोध्या व्रतैराविष्कृतैनसः  ।

अनाविष्कृतपापांस्तु मन्त्रैर्होमैश्च शोधयेत् ॥ ११.२२७ ॥

23.पापप्रकटीकरण

यथा यथा नरोऽधर्मं स्वयं कृत्वानुभाषते  ।

तथा तथा त्वचेवाहिस्तेनाधर्मेण मुच्यते  ॥ ११.२२९ ॥

24.पापप्रकटीकरण

यथा यथा मनस्तस्य दुष्कृतं कर्म गर्हति  ।

तथा तथा शरीरं तत्तेनाधर्मेण मुच्यते  ॥ ११.२३० ॥

25.पापप्रकटीकरण

कृत्वा पापं हि संतप्य तस्मात्पापात्प्रमुच्यते  ।

नैवं कुर्यां पुनरिति निवृत्त्या पूयते तु सः  ॥ ११.२३१ ॥

26.शुभआचरण

एवं संचिन्त्य मनसा प्रेत्य कर्मफलोदयम्  ।

मनोवाङ्गूर्तिभिर्नित्यं शुभं कर्म समाचरेत् ॥ ११.२३२ ॥

27.शुभआचरण

अज्ञानाद्यदि वा ज्ञानात्कृत्वा कर्म विगर्हितम्  ।

तस्माद्विमुक्तिमन्विच्छन् द्वितीयं न समाचरेत् ॥ ११.२३३ ॥

उपसंहार

28.वेदोंसेपापभावनानाश

यथा महाह्रदं प्राप्य क्षिप्तं लोष्टं विनश्यति  ।

तथा दुश्चरितं सर्वं वेदे त्रिवृति मज्जति  ॥ ११.२६४ ॥

29.वेदवेत्ता

ऋचो यजूंषि चान्यानि सामानि विविधानि च  ।

एष ज्ञेयस्त्रिवृद्वेदो यो वेदैनं स वेदवित् ॥ ११.२६५ ॥

30.ईश्वर की महिमा

आद्यं यत्त्र्यक्षरं ब्रह्म त्रयी यस्मिन् प्रतिष्ठिता  ।

स गुह्योऽन्यस्त्रिवृद्वेदो यस्तं वेद स वेदवित् ॥ ११.२६६ ॥